ضایعه نخاعی میتواند توانایی فرد برای حرکت کردن، انجام فعالیتهای روزمره و حفظ استقلال را تحت تأثیر قرار دهد. شدت این مشکلات به محل و میزان آسیب بستگی دارد و ممکن است فرد برای انجام کارهایی مانند لباس پوشیدن، جابهجایی، استفاده از دستها یا مراقبت از خود به کمک نیاز داشته باشد. در این شرایط، کاردرمانی میتواند نقش مهمی در تقویت تواناییهای باقیمانده و افزایش استقلال فرد داشته باشد. انتخاب بهترین مرکز کاردرمانی نیز میتواند به تنظیم یک برنامه توانبخشی متناسب با شرایط و نیازهای فرد کمک کند. در این مقاله به نقش کاردرمانی در توانبخشی ضایعه نخاعی، تمرینهای کاربردی، آموزش فعالیتهای روزمره در روند درمان میپردازیم.
ضایعه نخاعی و مشکلات حرکتی
آسیب نخاعی ممکن است در اثر حوادثی مانند تصادف و سقوط ایجاد شود یا به دلایلی مانند برخی بیماریها، تومورها و مشکلات عروقی به وجود بیاید. بر اساس محل آسیب، فرد ممکن است تمام توانایی حرکتی و حسی خود با بخشی از آن را در قسمتهای پایینتر از محل آسیب از دست بدهد. برای مثال در بعضی افراد حرکت پاها تحت تاثیر قرار می گیرد در حالی که در آسیب های بالاتر، ممکن است دست ها نیز تحت تاثیر قرار بگیرند.
شدت مشکلات حرکتی در افراد مختلف یکسان نیست و به عواملی مانند محل آسیب، میزان آسیب و شرایط فرد بستگی دارد. گاهی فرد بخشی از توانایی حرکتی خود را حفظ میکند و در بعضی موارد، حرکت در قسمتهای بیشتری از بدن محدود میشود. کاهش حس، ضعف عضلات و مشکل در حفظ تعادل نیز ممکن است در کنار مشکلات حرکتی دیده شود.
نقش کاردرمانی در توانبخشی ضایعه نخاعی
کاردرمانی در ضایعه نخاعی بیشتر بر افزایش استقلال، بهبود عملکرد و سازگاری با شرایطجدید تمرکز دارد. فعالیتهای درمانی میتوانند به فرد کمک کنند تا مهارتهای لازم برای مراقبت از خود و حضور دوباره در خانه، اجتماع، تحصیل یا محیط کار را به دست آورد.
بخش مهمی از کاردرمانی میتواند شامل موارد زیر باشد:
تمرین مهارتهای حرکتی دست و اندام فوقانی
آموزش لباس پوشیدن و درآوردن لباس
تمرین حمام کردن و مراقبتهای شخصی
آموزش جابهجایی ایمن از تخت به ویلچر
تمرین استفاده صحیح از ویلچر و وسایل کمکی
تقویت هماهنگی و کنترل حرکات
آموزش روشهای سادهتر برای انجام فعالیتهای روزانه
بررسی ایمنی محیط خانه
آموزش خانواده و مراقبان
کمک به بازگشت تدریجی به فعالیتهای اجتماعی و شغلی
تمرین های کاردرمانی برای ضایعه نخاعی
تمرینها بر اساس سطح آسیب و توانایی فرد انتخاب میشوند. به همین دلیل نمیتوان یک برنامه ثابت را برای تمام افراد مبتلا به ضایعه نخاعی در نظر گرفت. در بعضی افراد، تمرکز بیشتری روی حرکت و کنترل دستها وجود دارد. در برخی دیگر، تمرینهای انتقال، استفاده از ویلچر یا انجام فعالیتهای شخصی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
تمرینهای تقویت اندام فوقانی
برای افرادی که عملکرد دستها حفظ شده است، تقویت عضلات دست و شانه میتواند انجام بعضی فعالیتهای روزمره و جابهجایی را راحتتر کند.
تمرینهای کنترل حرکتی
در صورت وجود حرکت ارادی، کاردرمانگر میتواند فعالیتهایی را برای افزایش کنترل، هماهنگی و دقت حرکات انتخاب کند.
تمرینهای عملکردی
گاهی به جای تمرینهای جداگانه، خود فعالیت روزمره به عنوان بخشی از درمان استفاده میشود؛ مانند تمرین لباس پوشیدن، غذا خوردن یا جابهجایی.
تمرینهای انتقال
نحوه صحیح انتقال بین تخت، ویلچر و صندلی از مهارتهای مهم برای افزایش استقلال فرد است و باید با توجه به شرایط بدنی او آموزش داده شود.
عوارض و مشکلات شایع در افراد مبتلا به ضایعه نخاعی
علاوه بر مشکلاتی که بهدلیل آسیب مستقیم نخاع ایجاد میشوند، ممکن است فرد در ادامه با عوارض دیگری نیز روبهرو شود. این عوارض به شرایط فرد و میزان آسیب بستگی دارند و توجه به آنها در روند کاردرمانی اهمیت زیادی دارد. از جمله این مشکلات میتوان به زخمهای فشاری، مشکلات تنفسی بهخصوص در آسیبهای ناحیه گردن، کاهش ظرفیت تنفسی، افت فشار خون، تغییرات غیرطبیعی در واکنشهای بدن، پوکی استخوان، اختلال در عملکرد روده و مثانه، استخوانسازی نابجا، دردهای حاد یا مزمن و خستگی اشاره کرد. توجه به این مشکلات در روند توانبخشی کمک میکند برنامه درمانی با شرایط جسمی فرد هماهنگ باشد و فعالیتها با ایمنی بیشتری انجام شوند.
اهمیت آموزش فعالیت های روزمره
هدف اصلی کاردرمانی، افزایش استقلال فرد در انجام فعالیتهای روزمره است. بهگونهای که بتواند کارهایی را که پیش از درمان دشوار یا حتی غیرممکن بوده، بهمرور زمان با توانایی و وابستگی کمتر انجام دهد. برای مثال، اگر فرد بتواند حرکت دست خود را بهتر کنترل کند، کاردرمانگر میتواند این توانایی را در فعالیتهایی مانند غذا خوردن، گرفتن وسایل، لباس پوشیدن یا استفاده از وسایل شخصی به کار بگیرد. همه ما هر چقدر در انجام وظایف و نقشهایی که به عهده داریم موفقتر باشیم احساس عزت نفس و کارایی بیشتری داریم. یکی از اهداف کاردرمانی ضایعات نخاعی این است که به تدریج آمادگی جسمانی و روانی را در بیماران به وجود آورند تا به نقشهای خود برگردند و بتوانند با استفاده از کمترین تجهیزات و کمک از دیگران وظایف خود را به انجام برسانند.
پیشگیری از زخم بستر و آسیبهای پوستی
یکی از بخشهای مهم کاردرمانی در افراد مبتلا به ضایعه نخاعی، پیشگیری از زخمهای فشاری و آسیبهای پوستی است. کاهش یا از بین رفتن حس در قسمتهایی از بدن باعث میشود فرد فشار، گرما، سرما یا حتی تماس نامناسب پوست با سطوح مختلف را بهخوبی احساس نکند. از طرفی، بیحرکتی و قرار گرفتن طولانیمدت بدن در یک وضعیت میتواند فشار مداومی روی پوست وارد کند و خونرسانی آن ناحیه را کاهش دهد. به همین دلیل، تغییر وضعیت بدن، استفاده درست از ویلچر و تشک مناسب و بررسی منظم پوست اهمیت زیادی دارد. کاردرمانگر نیز میتواند نحوه صحیح جابهجایی و تغییر وضعیت و روشهای کاهش فشار روی قسمتهای حساس بدن را به فرد و خانواده آموزش دهد تا احتمال ایجاد زخم و آسیب پوستی کمتر شود.
برای برخی افراد مبتلا به ضایعه نخاعی، ویلچر وسیلهای برای افزایش استقلال و حضور در محیطهای مختلف است، نه صرفاً وسیلهای برای جابهجایی.
کاردرمانگر میتواند نحوه استفاده ایمن و مؤثر از ویلچر را آموزش دهد و در صورت نیاز، مناسب بودن برخی تجهیزات و وسایل کمکی را بررسی کند. انتخاب درست تجهیزات میتواند انجام فعالیتهای روزمره را سادهتر کند و دسترسی فرد به محیط خانه و اجتماع را افزایش دهد.
در این مرحله، شرایط خانه نیز اهمیت زیادی دارد. ارتفاع تخت، مسیر رفتوآمد، سرویس بهداشتی، محل قرارگیری وسایل و موانع موجود در محیط میتوانند روی میزان استقلال فرد تأثیر بگذارند.
سخن پایانی
اگرچه ضایعه نخاعی یک اختلال ناخوشایند است که میتواند همه ابعاد زندگی فرد را تحت تاثیر قرار دهد. اما راهکارهایی برای بازگشت آنها به زندگی وجود دارد تا بتوانند به طور مستقل و بدون نیاز به دیگران فعالیتهای روزانه خود را انجام دهند. توانبخشی و کاردرمانی در این زمینه بیشترین نقش را داشته و فرد را برای زندگی با شرایط جدید آماده میکند. ارزیابی دقیق و ارایه برنامه ای بر اساس نیاز واقعی شخص باعث میشود فرد استقلال بیشتری پیدا کند و به نقش و فعالیت های قبلی خود بازگردد.
سوالات متداول کاردرمانی ضایعه نخاعی
مدت درمان به سطح آسیب، توانایی فرد و میزان پیشرفت او بستگی دارد و برای همه افراد یکسان نیست.
بله، در صورت مناسب بودن شرایط فرد، بخشی از تمرینها و آموزشهای کاردرمانی میتواند در منزل انجام شود.
بسته به شرایط فرد، نوع شغل و میزان آسیب، بازگشت به کار ممکن است و گاهی به تغییر یا سازگار کردن محیط کار نیاز دارد.
