اعتمادبهنفس یکی از بخش‌های مهم رشد روانی و اجتماعی کودکان است. کودکی که به تواناییهای خود باور دارد، معمولاً راحت‌تر خواسته‌هایش را بیان می‌کند، برای انجام فعالیتهای جدید تلاش می‌کند. کودکی که اعتماد به نفس خوبی دارد، دربرابر مشکلات خودش را ضعیف نمی‌داند و آمادگی بیشتری برای امتحان کردن راه‌حل‌های مختلف دارد. این مهارت بهتدریج و از طریق تجربه‌های روزمره، ارتباط با والدین و اطرافیان و موفقیت در فعالیتهای مختلف شکل می‌گیرد.
همچنین بعضی از کودکان برای شناخت تواناییهای خود و برقراری ارتباط با دیگران به حمایت بیشتری نیاز دارند. بازی یکی از راه‌هایی است که میتواند این فرصت را در اختیار آن‌ها قرار دهد. در بازی درمانی در کودکان، فعالیت‌ها متناسب با سن و شرایط کودک انتخاب می‌شوند تا کودک بتواند در محیطی امن، مهارتهای جدیدی را تجربه کند و تواناییهای خودش را بهتر بشناسد. وقتی کودک در بازی موفق میشود کاری را به‌تنهایی انجام دهد یا با متخصص به نتیجه برسد، ممکن است احساس توانمندی بیشتری پیدا کند و خودش را باور کند. در ادامه به بررسی و نقش بازی درمانی در اعتماد به نفس کودک، تاثیر بازیدرمانی در کودکان اوتیسم و تقویت اعتمادبهنفس و بازی های هدفمند می‌پردازیم.
بازیدرمانی و نقش آن در رشد کودک
بازیدرمانی روشی است که در آن از بازی های هدفمند برای کمک به رشد مهارتهای روانی، عاطفی، ارتباطی و رفتاری کودک استفاده میشود. بازی برای کودک فقط سرگرمی نیست. او از طریق بازی احساساتش را نشان می‌دهد و با روش های ارتباط آشنا میشود.
در جلسات بازیدرمانی، درمانگر با توجه به سن، علایق و نیازهای کودک فعالیت‌هایی را انتخاب می‌کند. ممکن است این فعالیت‌ها شامل بازی با عروسک، نقاشی، ساختن وسایل با لگو، قصه‌گویی یا بازی‌های گروهی باشد.
بازیدرمانی چگونه به افزایش اعتمادبهنفس کودکان کمک می‌کند؟
اعتمادبهنفس فقط با گفتن «تو می‌توانی» شکل نمی‌گیرد بلکه کودک باید توانایی‌هایش را در عمل تجربه کند و ببیند که تلاش او میتواند به نتیجه برسد و موفق شود. بازی درمانی در کودکان فرصت این کار را درمحیطی که کودک بدون نگرانی از اشتباه کردن باشد، فراهم می‌کند.
تجربه موفقیت در فعالیتهای ساده
یکی از راه‌های تقویت اعتمادبهنفس، موفقیت در کارهاست، به طوری که کودک حس ارزشمند بودن و از پس انجام کاری برآمدن را در خودش داشته باشد. اگر فعالیت یا بازی بیش از حد دشوار باشد، ممکن است کودک زود خسته یا ناامید شود. البته فعالیت بسیار ساده هم فرصت زیادی برای یادگیری ایجاد نمی‌کند.
درمانگر تلاش می‌کند فعالیتی انتخاب کند که کودک بتواند با کمی تلاش آن را انجام دهد. برای مثال، ممکن است ابتدا از کودک بخواهد یک برج کوتاه با چند قطعه بسازد و بعد کم کم تعداد قطعات بیشتر شود. وقتی کودک میتواند از پس فعالیت برآید، احساس موفقیت را تجربه می‌کند و برای امتحان کردن کارهای تازه آمادگی بیشتری پیدا می‌کند.
تقویت استقلال و تصمیم‌گیری
وقتی کودک بتواند خودش درباره بازی تصمیم بگیرد، احساس توانمندی بیشتری می‌کند. برای مثال، انتخاب اسباب‌بازی، رنگ وسایل یا نوع بازی، تصمیم‌های ساده‌ای هستند که کودک میتواند آن‌ها را تمرین کند.
درمانگر هم به جای اینکه همه چیز را خودش مشخص کند، به کودک فرصت انتخاب می‌دهد. مثلاً از او می‌پرسد دوست دارد با عروسک‌ها بازی کند یا وسایل ساختنی. این کار به کودک نشان می‌دهد که نظرش مهم است و میتواند در انجام کارها نقش داشته باشد.
کاهش ترس از اشتباه کردن
بعضی کودکان وقتی کاری را اشتباه انجام می‌دهند، دیگر تمایلی به ادامه آن ندارند یا از امتحان کردن دوباره می‌ترسند. بازی به آن‌ها کمک می‌کند اشتباه کنند و دوباره تلاش کنند.
مثلاً اگر کودک در چیدن پازل قطعه اشتباهی را انتخاب کند، درمانگر میتواند بدون سرزنش از او بخواهد دوباره شکل‌ها را بررسی کند. به این ترتیب، کودک کم‌کم یاد می‌گیرد که اشتباه کردن طبیعی است، همیشه به معنی ناتوانی نیست و میتواند از آن برای یادگیری استفاده کند. این تجربه میتواند به او کمک کند در فعالیتهای دیگر هم با آرامش بیشتری تلاش کند.
تقویت بیان خواسته‌ها و نظرات
اعتمادبهنفس فقط به انجام دادن کارها مربوط نمی‌شود. کودک باید بتواند خواسته‌ها، علاقه‌ها و احساسات خودش را به دیگران نشان دهد. در بازی، فرصت‌های زیادی برای تمرین این مهارت وجود دارد.
کودک میتواند بگوید با چه وسیله‌ای دوست دارد بازی کند، از درمانگر بخواهد همراهش شود یا پیشنهاد دهد بازی چطور ادامه پیدا کند. در شرایطی لازم نیست حتماً از کلمات استفاده کند. اشاره کردن یا روش‌های ارتباطی دیگر هم می‌توانند راهی برای بیان خواسته‌های کودک باشند. مهم این است که کودک ببیند دیگران به خواسته‌هایش توجه می‌کنند.
بازیدرمانی در کودکان اوتیسم میتواند فرصتی فراهم کند تا کودک با علاقه‌ها و تواناییهای خودش در فعالیت‌ها مشارکت کند. کودک میتواند در جریان بازی شیوه‌های مختلف ارتباط را تمرین کند، احساسات خود را بهتر نشان دهد و در فعالیت‌هایی که برایش قابل‌درک هستند مشارکت داشته باشد.
نقش والدین در تقویت اعتمادبهنفس از طریق بازی
والدین نقش مهمی در تقویت اعتمادبهنفس کودک دارند. بسیاری از این مهارت‌ها را میتوان در خانه و با بازی‌های ساده تمرین کرد. برای این کار نیازی به خرید اسباب‌بازی‌های خاص نیست و حتی بازی با وسایل معمولی خانه هم میتواند فرصت خوبی برای یادگیری باشد.
بهتر است اجازه دهید کودک خودش بازی مورد علاقه‌اش را انتخاب کند و در بعضی مراحل تصمیم بگیرد. اگر هنگام بازی به مشکل برخورد، سریع کار را برایش انجام ندهید. اگر کودک به مشکل خورد، کمی راهنمایی‌اش کنید تا خودش راهی برای ادامه دادن پیدا کند.
هنگام بازی، فقط نتیجه کار کودک را تشویق نکنید بلکه تلاش و پشتکار او هم ارزشمند است. مثلاً اگر چند بار برای ساختن یک وسیله تلاش کرد، به او نشان دهید که متوجه تلاشش شده‌اید. همچنین بهتر است او را با خواهر، برادر یا بچه‌های دیگر مقایسه نکنید و پیشرفتش را نسبت به گذشته خودش بسنجید.
چه زمانی باید به متخصص مراجعه کنیم؟
اگر کودک بیشتر مواقع رفتارهای زیر را نشان می‌دهد، بهتر است با متخصص کودک مشورت کنید:
- ترس از امتحان کردن کارهای جدید: کودک از تجربه فعالیتهای تازه خودداری می‌کند، چون فکر می‌کند نمی‌تواند از پس آن‌ها بربیاید.
- ناامیدی بعد از اشتباه: با یک اشتباه کوچک ناراحت میشود و دیگر حاضر نیست تلاش کند.
- مقایسه مداوم خود با دیگران: مرتب خودش را با همسالانش مقایسه می‌کند و احساس می‌کند از آن‌ها ضعیف‌تر است.
- دوری از جمع: تمایلی به بازی با کودکان دیگر ندارد یا از حضور در جمع می‌ترسد.
- ناتوانی در بیان خواسته‌ها: نمی‌تواند به‌راحتی نظر و خواسته خود را بیان کند یا همیشه منتظر تصمیم دیگران می‌ماند.
- احساس ناتوانی و بی‌ارزشی: مرتب می‌گوید «من نمی‌تونم» یا «من خوب نیستم» و خودش را دست‌کم می‌گیرد.
- اگر این رفتارها برای مدتی ادامه پیدا کنند و روی روابط، بازی یا فعالیتهای روزمره کودک تأثیر بگذارند، بهتر است از متخصص کمک بگیرید.
جمع بندی
بازی به کودک کمک می‌کند تواناییهای خودش را بشناسد، تصمیم بگیرد و برای رسیدن به خواسته‌اش تلاش کند. وقتی کودک در بازی موفق میشود یا بعد از اشتباه دوباره تلاش می‌کند، کم‌کم احساس بهتری نسبت به تواناییهای خودش پیدا می‌کند. بازیدرمانی هم با فعالیتهای مناسب، به کودک فرصت می‌دهد مهارتهای ارتباطی و عاطفی خود را تمرین کند.
البته تأثیر بازیدرمانی در همه کودکان یکسان نیست و به شرایط و نیازهای هر کودک بستگی دارد. همراهی والدین و انتخاب بازی‌های مناسب در کنار راهنمایی درمانگر میتواند به کودک کمک کند اعتمادبهنفس بیشتری پیدا کند و توانایی‌هایش را بهتر بشناسد.
