زندگی با کودک مبتلا به اوتیسم گاهی والدین را با موقعیت‌هایی روبه‌رو می‌کند که پاسخ روشنی برای آن ندارند. ممکن است کودک در برابر تغییرات واکنش شدیدی نشان دهد، از برقراری ارتباط با دیگران دوری کند و رفتارهایی داشته باشد که غیرقابل درک و تند به نظر برسند. در این شرایط، نگرانی خانواده کاملاً طبیعی است اما نحوه برخورد با این رفتارها میتواند مسیر رشد و یادگیری کودک را تحت تأثیر قرار دهد.
بعضی والدین از روی محبت بیش از حد، اجازه نمی‌دهند کودک کارهایش را به‌تنهایی انجام دهد. برخی دیگر انتظار دارند کودک خیلی زود پیشرفت کند و بعضی هم نشانههای اوتیسم را جدی نمی‌گیرند. این رفتارها گاهی به دلیل نگرانی والدین، نداشتن آگاهی کافی یا توصیه‌های اشتباه اطرافیان اتفاق می‌افتند. شناخت این اشتباهات کمک می‌کند والدین برخورد مناسب‌تری با کودک داشته باشند و بهتر از روند رشد و یادگیری او حمایت کنند. در ادامه، به برخی از اشتباهات رایج والدین در برخورد با کودک اوتیسم می‌پردازیم.
نادیده گرفتن نشانههای اولیه اوتیسم
یکی از اشتباهات والدین این است که نشانههای اوتیسم را جدی نمی‌گیرند و تصور میکنند این رفتارها با بزرگ‌تر شدن کودک برطرف میشوند. برای مثال، ممکن است کودک وقتی نامش را صدا می‌زنند واکنشی نشان ندهد، تمایل کمی به بازی با دیگران داشته باشد. بعضی والدین این رفتارها را به تفاوت‌های فردی کودک یا درونگرا بودن کودک نسبت می‌دهند و از مراجعه به متخصص خودداری میکنند.
البته دیدن یک یا چند مورد از این رفتارها به معنای اوتیسم نیست اما بهتر است والدین آنها را نادیده نگیرند. بررسی به‌موقع شرایط کودک به شناسایی نیازهای او و شروع اقدامات مناسب کمک می‌کند. هرچه خانواده زودتر برای ارزیابی اقدام کند، فرصت بیشتری برای حمایت از رشد و یادگیری کودک خواهد داشت. والدین میتوانند برای ارزیابی دقیق و دریافت برنامه درمانی متناسب با نیازهای کودک، به بهترین مراکز درمان اوتیسم در تهران مراجعه کنند.
مقایسه کودک با همسالان و انتظار پیشرفت یکسان
روند رشد کودکان اوتیسم با یکدیگر تفاوت زیادی دارد و هر کودک اوتیسم شرایط و تواناییهای خاص خودش را دارد. ممکن است یک کودک زودتر شروع به صحبت کند، اما کودک دیگری برای برقراری ارتباط به زمان و تمرین بیشتری نیاز داشته باشد. به همین دلیل، مقایسه کودک با خواهر و برادر یا همسالانش کار درستی نیست.
مقایسه مداوم کودک با خواهر و برادر یا همسالانش باعث می‌شود والدین به جای توجه به تواناییها و نیازهای واقعی او، پیشرفت را بر اساس معیارهای دیگران بسنجند. این موضوع گاهی فشار زیادی به کودک وارد می‌کند و حتی میتواند اعتمادبهنفس او را کاهش دهد. بهتر است پیشرفت هر کودک بر اساس شرایط خودش بررسی شود و والدین به تغییرات مثبت و مهارت‌هایی که کودک به‌مرور به دست می‌آورد توجه کنند.
وادار کردن کودک به انجام رفتارهایی که برایش دشوار است
بعضی والدین فکر میکنند اگر کودک را به انجام یک رفتار مجبور کنند، به‌مرور آن را یاد می‌گیرد. برای مثال، ممکن است از کودک بخواهند هنگام صحبت کردن به چشم آنها نگاه کند، در جمع بماند یا با وجود ناراحتی به بازی ادامه دهد.
اما این کار همیشه نتیجه خوبی ندارد. بعضی کودکان اوتیسم در موقعیت‌های شلوغ یا هنگام روبه‌رو شدن با صداها و محرک‌های مختلف احساس ناراحتی میکنند. مجبور کردن آنها به ادامه چنین موقعیت‌هایی ممکن است اضطرابشان را بیشتر کند. بهتر است والدین به جای اجبار، مهارت‌های مورد نیاز کودک را به‌آرامی و با تمرین‌های ساده آموزش دهند. مهم این است که کودک بتواند به شیوه خودش ارتباط برقرار کند و در فعالیت‌های روزمره مشارکت داشته باشد. برای مثال، به جای اصرار بر برقراری تماس چشمی، می‌توان راه‌های دیگری برای جلب توجه و ایجاد ارتباط مؤثر با کودک در نظر گرفت.
پاسخ دادن به تمام نیازهای کودک بدون فرصت دادن به یادگیری
بعضی والدین برای اینکه کودکشان اذیت نشود، بیشتر کارهای او را خودشان انجام می‌دهند. این کار اگر همیشه تکرار شود، فرصت یادگیری و مستقل شدن را از کودک می‌گیرد. گاهی والدین پیش از اینکه کودک بتواند خواسته‌اش را بیان کند، نیاز او را حدس می‌زنند یا اجازه نمی‌دهند برای انجام فعالیت‌های ساده تلاش کند.
بهتر است والدین کمی به کودک فرصت بدهند تا خواسته‌هایش را با اشاره، تصویر یا کلمات بیان کند. همچنین میتوانند با تشویق و کمک به او، انجام کارهای ساده روزمره را تمرین کنند. البته این کمک باید با توانایی کودک متناسب باشد و نباید از او انتظار انجام کارهایی را داشت که هنوز برایش دشوار هستند.
تنبیه کردن رفتارهای تکراری و واکنش‌های حسی کودک
حرکات تکراری دست‌ها، راه رفتن روی پنجه پا، چرخاندن اشیا یا حساسیت به صدا و نور از جمله رفتارهایی هستند که ممکن است در برخی کودکان اوتیسم دیده شوند. گاهی والدین به دلیل نگرانی از قضاوت دیگران تلاش میکنند این رفتارها را با تذکر، تنبیه یا محدودیت متوقف کنند.
اما پیش از هر واکنشی باید دلیل بروز رفتار مشخص شود. بعضی حرکات تکراری ممکن است به کودک در کنترل هیجانات یا مدیریت محرک‌های محیطی کمک کنند. البته اگر رفتاری باعث آسیب به کودک یا دیگران شود، باید با کمک متخصص برای مدیریت ایمن آن اقدام کرد. توجه به نیاز حسی کودک و فراهم کردن محیطی متناسب با شرایط او، در بسیاری از موقعیت‌ها از واکنش‌های تنبیهی مؤثرتر است.
تکیه بر توصیه‌های غیرتخصصی و روش‌های درمانی نامعتبر
والدین معمولاً بعد از اطلاع از اوتیسم فرزندشان، به دنبال راه‌هایی برای کمک به او هستند. در این مسیر ممکن است توصیه‌های مختلفی از اطرافیان یا شبکه‌های اجتماعی بشنوند. بعضی افراد هم روش‌هایی را با وعده درمان قطعی یا بهبود سریع معرفی میکنند که پشتوانه علمی ندارند.
استفاده از این روش‌ها ممکن است وقت و هزینه خانواده را هدر دهد و شروع درمان‌های مناسب را به تأخیر بیندازد. بهتر است والدین قبل از انتخاب هر روش درمانی، درباره اعتبار آن تحقیق کنند و با متخصصان مشورت داشته باشند.
به تعویق انداختن ارزیابی تخصصی به دلیل امید به بهبود خودبه‌خودی
بعضی والدین با دیدن نشانههای اوتیسم در کودک، منتظر می‌مانند تا شاید این رفتارها با بزرگ‌تر شدن او برطرف شوند. ممکن است تأخیر در صحبت کردن را طبیعی بدانند یا کم بودن ارتباط کودک با دیگران را به خجالتی بودن او نسبت دهند. این در حالی است که تشخیص و مداخله به‌موقع میتواند به شناسایی نیازهای رشدی کودک و انتخاب مسیر حمایتی مناسب کمک کند.
در چنین شرایطی، مراجعه به بهترین متخصص اوتیسم باید بر اساس تخصص، تجربه در ارزیابی اختلالات رشدی و توانایی بررسی جامع شرایط کودک انجام شود. ارزیابی دقیق تنها به مشاهده چند رفتار محدود نیست و عواملی مانند مهارت‌های ارتباطی، تعامل اجتماعی، الگوهای رفتاری و سابقه رشد کودک نیز در آن اهمیت دارند. تشخیص اوتیسم نباید تنها بر اساس یک رفتار یا یک آزمون انجام شود زیرا بررسی ناقص ممکن است باعث تشخیص اشتباه اوتیسم شود.
ناهماهنگی میان والدین و متخصصان در روند توانبخشی
یکی دیگر از مشکلاتی که ممکن است پیشرفت کودک را تحت تأثیر قرار دهد، ناهماهنگی میان تمرین‌های خانه و برنامه‌های توانبخشی است. گاهی والدین نمی‌دانند بعد از جلسات توانبخشی چه تمرین‌هایی را باید در خانه با کودک انجام دهند. در نتیجه، مهارت‌هایی که کودک در جلسات یاد می‌گیرد، کمتر در زندگی روزمره تمرین میشوند.
برای مثال، اگر درمانگر روی یاد دادن درخواست کردن کار می‌کند، والدین هم میتوانند هنگام بازی یا غذا خوردن به کودک فرصت دهند خواسته‌اش را بیان کند. بهتر است خانواده درباره تمرین‌های مناسب با درمانگر صحبت کند و همان فعالیت‌ها را در خانه ادامه دهد. این هماهنگی باعث می‌شود کودک فرصت بیشتری برای تمرین و استفاده از مهارت‌های جدید داشته باشد.
نادیده گرفتن نیازهای عاطفی و روانی کودک
گاهی والدین آن‌قدر درگیر جلسات درمانی و تمرین‌های کودک میشوند که فراموش میکنند او به بازی، محبت و آرامش هم نیاز دارد. کودک اوتیسم هم مانند سایر کودکان دوست دارد با والدینش وقت بگذراند و فعالیت‌های مورد علاقه‌اش را انجام دهد.
بازی کردن، توجه به علایق کودک و وقت گذراندن با او بدون اینکه همیشه هدفی آموزشی دنبال شود، اهمیت زیادی دارد. والدین باید اجازه دهند کودک در کنار تمرین‌های درمانی، فرصت کافی برای بازی و استراحت داشته باشد.
جمع‌بندی
والدین در مسیر همراهی با کودک اوتیسم ممکن است تصمیم‌هایی بگیرند که از روی نگرانی و دلسوزی هستند، اما همیشه نتیجه مطلوبی ندارند. نادیده گرفتن نشانه‌ها، مقایسه کودک با همسالان، اجبار به انجام رفتارهای دشوار و استفاده از توصیه‌های غیرعلمی از جمله اشتباهاتی هستند که می‌توان با افزایش آگاهی از آنها جلوگیری کرد. شناخت تواناییهای کودک، پذیرش تفاوت‌های فردی و همکاری مستمر با متخصصان به خانواده کمک می‌کند مسیر توانبخشی را واقع‌بینانه‌تر دنبال کند.
