بیش‌فعالی فقط به شیطنت، تحرک زیاد یا بی‌قراری کودک مربوط نمی‌شود. بعضی از کودکان بیشفعال در کنار این مشکلات، در صحبت کردن و ارتباط با دیگران هم با چالش‌هایی روبه‌رو هستند. برای مثال ممکن است وسط صحبت دیگران بپرند، بدون فکر جواب بدهند، زیاد صحبت کنند یا نتوانند موضوع صحبت خود را به‌خوبی دنبال کنند. این مشکلات در همه کودکان بیشفعال دیده نمی‌شود، اما اگر ادامه‌دار باشد، میتواند روی ارتباط کودک با خانواده، دوستان و معلم تأثیر بگذارد.
گفتار درمانی در کودکان میتواند در چنین شرایطی به تقویت مهارتهای گفتاری، زبانی و ارتباطی کودک کمک کند. در این مقاله درباره نقش گفتاردرمانی و بازی درمانی در کودکان بیشفعال و مهارتهایی که در روند درمان مورد توجه قرار می‌گیرند صحبت می‌کنیم.
مشکلات ارتباطی در کودکان بیش فعال
کودکان بیش فعال در بعضی موارد ممکن است دراستفاده از مهارت های ارتباطی با مشکل مواجه شوند اما این رفتار به تنهایی نشان دهنده ی بیش فعالی نیست. درصورتی که کودک هنگام تعریف کردن یک اتفاق از موضوع اصلی دور میشود و نتواند یک موضوع را از اول تا انتها تعریف کند و این رفتار به صورت مداوم تکرار شود، ارزیابی نقش مهمی خواهد داشت. اگر این مشکلات باعث شوند کودک نتواند به‌خوبی با دیگران ارتباط برقرار کند، گفتاردرمانی میتواند به بهبود این مهارت‌ها کمک کند.
نشانه‌های مشکلات ارتباطی در کودکان بیش فعال
مشکلات ارتباطی در همه کودکان به یک شکل دیده نمی‌شود. ممکن است یک کودک بیشتر در گوش دادن مشکل داشته باشد و کودک دیگری در بیان منظم افکار یا رعایت نوبت در گفت‌وگو.
برخی نشانه‌هایی که ممکن است نیاز به بررسی بیشتری داشته باشند عبارت‌اند از:
- زیاد وسط صحبت دیگران پریدن
- پاسخ دادن قبل از تمام شدن سؤال
- صحبت کردن بیش از حد یا تغییر مداوم موضوع
- دشواری در دنبال کردن گفت‌وگو
- مشکل در تعریف کردن منظم یک اتفاق
- فراموش کردن بخشی از دستورهایی که به کودک داده میشود
- دشواری در رعایت نوبت هنگام بازی و گفت‌وگو
- مشکل در برقراری ارتباط مناسب با همسالان
نقش گفتار درمانی
هدف گفتاردرمانی در کودک مبتلا به بیش‌فعالی، درمان خود ADHD نیست؛ بلکه گفتاردرمانگر روی مشکلات گفتاری، زبانی یا ارتباطی کودک تمرکز می‌کند. در ابتدا مهارتهایی مانند درک زبان، بیان، سازمان‌دهی افکار و ارتباط اجتماعی ارزیابی میشوند و سپس تمرین‌ها متناسب با نیاز کودک انتخاب خواهند شد. برای مثال، اگر کودک در رعایت نوبت گفت‌وگو مشکل داشته باشد، می‌توان روی منتظر ماندن و شروع صحبت در زمان مناسب کار کرد.
برای مثال، اگر کودک در رعایت نوبت مشکل داشته باشد، تمرین‌هایی برای منتظر ماندن و شروع صحبت در زمان مناسب انجام میشود. اگر مشکل اصلی در بیان افکار باشد، متخصص گفتاردرمانی میتواند با استفاده از داستان، تصویر و گفت‌وگو به کودک کمک کند مطالب را منظم‌تر بیان کند.
تقویت توجه و مهارت گوش دادن
گوش دادن یکی از پایه‌های ارتباط مؤثر است. کودکی که نمی‌تواند برای مدت کافی به صحبت طرف مقابل توجه کند، ممکن است بخشی از اطلاعات را از دست بدهد و در ادامه پاسخ نامرتبط بدهد. درمانگر میتواند با بازی‌ها و فعالیت‌های کوتاه، توجه شنیداری کودک را تقویت کند. برای نمونه، از کودک خواسته میشود به چند کلمه گوش دهد و یک کلمه مشخص را پیدا کند یا بعد از شنیدن یک داستان کوتاه، بخش‌های اصلی آن را بیان کند.
کم کردن عجله در صحبت کردن
یکی از مشکلاتی که ممکن است در کودکان بیش فعال دیده شود، پاسخ دادن سریع یا وارد شدن به صحبت دیگران است. کودک ممکن است جواب را بداند، اما نتواند تا پایان صحبت طرف مقابل منتظر بماند. بازی‌های دو نفره، بازی‌های رومیزی و فعالیت‌هایی که در آن هر فرد باید منتظر نوبت خود بماند، فرصت مناسبی برای تمرین این مهارت هستند.
همچنین می‌توان به کودک یاد داد قبل از پاسخ دادن، چند ثانیه مکث کند و مطمئن شود صحبت طرف مقابل تمام شده است. این مهارت با تمرین مداوم و متناسب با سن کودک، به‌تدریج بهتر میشود.
تمرین‌های گفتاردرمانی
داستان‌گویی
یک تصویر ساده در اختیار کودک قرار دهید و از او بخواهید اتفاقی را که در تصویر می‌بیند توضیح دهد. بعد به او کمک کنید صحبت‌هایش را به ترتیب شروع، میانه و پایان بیان کند.
بازی نوبتی
بازی‌هایی را انتخاب کنید که کودک مجبور باشد منتظر نوبت خود بماند. این فعالیت به تمرین گوش دادن و رعایت نوبت کمک می‌کند.
دستورهای کوتاه
از کودک بخواهید یک یا دو دستور ساده را به ترتیب انجام دهد. با بهتر شدن توانایی او می‌توان تعداد مراحل را به‌تدریج افزایش داد.
توصیف کردن
یک وسیله، تصویر یا اتفاق روزمره را انتخاب کنید و از کودک بخواهید درباره آن چند جمله بگوید. در این تمرین می‌توان روی کامل کردن جمله و بیان منظم اطلاعات تمرکز کرد.
تقویت مهارتهای اجتماعی
ارتباط فقط درست صحبت کردن نیست. کودک باید بداند چه زمانی صحبت کند، چگونه به صحبت دیگران واکنش نشان دهد و چطور گفت‌وگو را ادامه دهد. بعضی از کودکان بیشفعال در ارتباط با دوستانشان نمی‌دانند چه زمانی باید صحبت کنند یا چطور به حرف طرف مقابل پاسخ دهند. ممکن است وسط صحبت دیگران وارد گفت‌وگو شوند یا بدون توجه به موضوع، حرف خودشان را ادامه دهند.
در گفتاردرمانی از روش بازی درمانی استفاده می شود که در آن از بازی ها و سناریوهای شبیه سازی شده استفاده می شود تا فرد مهارتهایی را که شامل آغاز یک گفتگو ،دادن پاسخ مناسب، پرسیدن سوال ،شنیدن و خاتمه دادن به یک گفتگوست را تمرین کند.
گفتاردرمانی در کنار کاردرمانی
در بعضی کودکان، علاوه بر مشکلات ارتباطی، چالش‌هایی در زمینه توجه، تنظیم رفتار، مهارتهای حرکتی یا پردازش حسی نیز وجود دارد. در این شرایط، پس از ارزیابی تخصصی، ممکن است همکاری گفتاردرمانگر و کاردرمانگر مفید باشد.
گفتاردرمانی بیشتر روی گفتار، زبان و ارتباط تمرکز دارد، در حالی که کاردرمانی میتواند روی مهارتهایی مانند توجه، تنظیم رفتار، مهارتهای روزمره و عملکرد کودک در فعالیت‌های مختلف کار کند.
هماهنگی این خدمات باعث میشود نیازهای مختلف کودک در برنامه توانبخشی در نظر گرفته شود.
چه زمانی کودک بیشفعال به گفتاردرمانی نیاز دارد؟
داشتن ADHD به این معنا نیست که هر کودک به گفتاردرمانی نیاز دارد. گفتاردرمانی زمانی مطرح میشود که کودک در کنار علائم بیش‌فعالی یا نقص توجه، در مهارتهای گفتاری، زبانی یا ارتباطی نیز مشکل داشته باشد.
برای مثال، اگر کودک به‌طور مداوم در تعریف کردن اتفاقات، دنبال کردن گفت‌وگو، رعایت نوبت، درک دستورهای کلامی یا برقراری ارتباط با همسالان مشکل دارد، بهتر است این مهارت‌ها توسط متخصص ارزیابی شوند. پس از ارزیابی مشخص میشود که آیا گفتاردرمانی برای کودک مناسب است یا خیر.
نقش والدین در تقویت مهارتهای ارتباطی کودک
خانواده بخش مهمی از روند تقویت مهارتهای ارتباطی کودک است. تمرین‌های کوتاه و منظم در خانه معمولاً از فعالیت‌های طولانی و خسته‌کننده نتیجه بهتری دارند. والدین می‌توانند هنگام صحبت با کودک، جملات کوتاه و واضح به کار ببرند و از او بخواهند قبل از پاسخ دادن، صحبت طرف مقابل را کامل بشنود. هنگام داستان خواندن نیز می‌توانند درباره شخصیت‌ها و اتفاقات داستان با کودک صحبت کنند.
جمع بندی
همه کودکان مبتلا به بیش‌فعالی به گفتاردرمانی نیاز ندارند. اما اگر کودک در کنار مشکلات توجه یا کنترل تکانه، در مهارتهایی مثل گوش دادن، بیان منظم افکار، دنبال کردن گفت‌وگو یا ارتباط با همسالان نیز مشکل داشته باشد، ارزیابی گفتار و زبان میتواند کمک‌کننده باشد.
گفتاردرمانگر پس از بررسی توانایی‌های کودک مشخص می‌کند کدام مهارت‌ها به تمرین بیشتری نیاز دارند. بازی، داستان‌گویی، تمرین نوبت‌گیری و فعالیت‌های کوتاه شنیداری از جمله روش‌هایی هستند که می‌توانند متناسب با سن و شرایط کودک در برنامه درمان قرار بگیرند.
نکته مهم این است که وجود ADHD به‌تنهایی دلیل شروع گفتاردرمانی نیست؛ تصمیم درباره نیاز کودک به این خدمات باید بر اساس مشکلات ارتباطی واقعی و ارزیابی تخصصی انجام شود.
