بیش‌فعالی فقط به شیطنت، تحرک زیاد یا بی‌قراری کودک مربوط نمی‌شود. بعضی از کودکان بیش‌فعال در کنار این مشکلات، در صحبت کردن و ارتباط با دیگران هم با چالش‌هایی روبه‌رو هستند. برای مثال ممکن است وسط صحبت دیگران بپرند، بدون فکر جواب بدهند، زیاد صحبت کنند یا نتوانند موضوع صحبت خود را به‌خوبی دنبال کنند. این مشکلات در همه کودکان بیش‌فعال دیده نمی‌شود، اما اگر ادامه‌دار باشد، می‌تواند روی ارتباط کودک با خانواده، دوستان و معلم تأثیر بگذارد.

گفتار درمانی در کودکان می‌تواند در چنین شرایطی به تقویت مهارت‌های گفتاری، زبانی و ارتباطی کودک کمک کند. در این مقاله درباره نقش گفتاردرمانی و بازی درمانی در کودکان بیش‌فعال و مهارت‌هایی که در روند درمان مورد توجه قرار می‌گیرند صحبت می‌کنیم.

 

مشکلات ارتباطی در کودکان بیش فعال

کودکان بیش فعال در بعضی موارد ممکن است دراستفاده از مهارت های ارتباطی با مشکل مواجه شوند اما این رفتار به تنهایی نشان دهنده ی بیش فعالی نیست. درصورتی که کودک هنگام تعریف کردن یک اتفاق از موضوع اصلی دور می‌شود و نتواند یک موضوع را از اول تا انتها تعریف کند و این رفتار به صورت مداوم تکرار شود، ارزیابی نقش مهمی خواهد داشت. اگر این مشکلات باعث شوند کودک نتواند به‌خوبی با دیگران ارتباط برقرار کند، گفتاردرمانی می‌تواند به بهبود این مهارت‌ها کمک کند.

نشانه‌های مشکلات ارتباطی در کودکان بیش فعال

مشکلات ارتباطی در همه کودکان به یک شکل دیده نمی‌شود. ممکن است یک کودک بیشتر در گوش دادن مشکل داشته باشد و کودک دیگری در بیان منظم افکار یا رعایت نوبت در گفت‌وگو.

برخی نشانه‌هایی که ممکن است نیاز به بررسی بیشتری داشته باشند عبارت‌اند از:

• زیاد وسط صحبت دیگران پریدن
• پاسخ دادن قبل از تمام شدن سؤال
• صحبت کردن بیش از حد یا تغییر مداوم موضوع
• دشواری در دنبال کردن گفت‌وگو
• مشکل در تعریف کردن منظم یک اتفاق
• فراموش کردن بخشی از دستورهایی که به کودک داده می‌شود
• دشواری در رعایت نوبت هنگام بازی و گفت‌وگو
• مشکل در برقراری ارتباط مناسب با همسالان

نقش گفتار درمانی

هدف گفتاردرمانی برای کودک بیش فعال، درمان خود اختلال بیش فعالی نیست. تمرکز گفتاردرمانگر روی مهارت‌هایی است که کودک برای برقراری ارتباط بهتر به آن‌ها نیاز دارد. در جلسات درمان، ابتدا توانایی‌های کودک در زمینه گفتار، زبان، درک، بیان و ارتباط اجتماعی بررسی می‌شود. سپس تمرین‌ها متناسب با نیاز کودک انتخاب می‌شوند. برای مثال، اگر کودک در رعایت نوبت مشکل داشته باشد،  تمرینات برای انتظار و صحبت کردن در زمان مناسب انجام می‌شود.

برای مثال، اگر کودک در رعایت نوبت مشکل داشته باشد، تمرین‌هایی برای منتظر ماندن و شروع صحبت در زمان مناسب انجام می‌شود. اگر مشکل اصلی در بیان افکار باشد، متخصص گفتاردرمانی می‌تواند با استفاده از داستان، تصویر و گفت‌وگو به کودک کمک کند مطالب را منظم‌تر بیان کند.

تقویت توجه و مهارت گوش دادن

گوش دادن یکی از پایه‌های ارتباط مؤثر است. کودکی که نمی‌تواند برای مدت کافی به صحبت طرف مقابل توجه کند، ممکن است بخشی از اطلاعات را از دست بدهد و در ادامه پاسخ نامرتبط بدهد. درمانگر می‌تواند با بازی‌ها و فعالیت‌های کوتاه، توجه شنیداری کودک را تقویت کند. برای نمونه، از کودک خواسته می‌شود به چند کلمه گوش دهد و یک کلمه مشخص را پیدا کند یا بعد از شنیدن یک داستان کوتاه، بخش‌های اصلی آن را بیان کند.

کم کردن عجله در صحبت کردن 

یکی از مشکلاتی که ممکن است در کودکان بیش فعال دیده شود، پاسخ دادن سریع یا وارد شدن به صحبت دیگران است. کودک ممکن است جواب را بداند، اما نتواند تا پایان صحبت طرف مقابل منتظر بماند. بازی‌های دو نفره، بازی‌های رومیزی و فعالیت‌هایی که در آن هر فرد باید منتظر نوبت خود بماند، فرصت مناسبی برای تمرین این مهارت هستند.

همچنین می‌توان به کودک یاد داد قبل از پاسخ دادن، چند ثانیه مکث کند و مطمئن شود صحبت طرف مقابل تمام شده است. این مهارت با تمرین مداوم و متناسب با سن کودک، به‌تدریج بهتر می‌شود.

تمرین‌های گفتاردرمانی 

داستان‌گویی

 یک تصویر ساده در اختیار کودک قرار دهید و از او بخواهید اتفاقی را که در تصویر می‌بیند توضیح دهد. بعد به او کمک کنید صحبت‌هایش را به ترتیب شروع، میانه و پایان بیان کند.

بازی نوبتی

بازی‌هایی را انتخاب کنید که کودک مجبور باشد منتظر نوبت خود بماند. این فعالیت به تمرین گوش دادن و رعایت نوبت کمک می‌کند.

دستورهای کوتاه

 از کودک بخواهید یک یا دو دستور ساده را به ترتیب انجام دهد. با بهتر شدن توانایی او می‌توان تعداد مراحل را به‌تدریج افزایش داد.

توصیف کردن

یک وسیله، تصویر یا اتفاق روزمره را انتخاب کنید و از کودک بخواهید درباره آن چند جمله بگوید. در این تمرین می‌توان روی کامل کردن جمله و بیان منظم اطلاعات تمرکز کرد.

تقویت مهارت‌های اجتماعی 

ارتباط فقط درست صحبت کردن نیست. کودک باید بداند چه زمانی صحبت کند، چگونه به صحبت دیگران واکنش نشان دهد و چطور گفت‌وگو را ادامه دهد. بعضی از کودکان بیش‌فعال در ارتباط با دوستانشان نمی‌دانند چه زمانی باید صحبت کنند یا چطور به حرف طرف مقابل پاسخ دهند. ممکن است وسط صحبت دیگران وارد گفت‌وگو شوند یا بدون توجه به موضوع، حرف خودشان را ادامه دهند.

در گفتاردرمانی از روش بازی درمانی استفاده می شود که در آن از بازی ها و سناریوهای شبیه سازی شده استفاده می شود تا فرد مهارتهایی را که شامل آغاز یک گفتگو ،دادن پاسخ مناسب، پرسیدن سوال ،شنیدن و خاتمه دادن به یک گفتگوست را تمرین کند.

گفتاردرمانی در کنار کاردرمانی

در بعضی کودکان، مشکلات ارتباطی در کنار مشکلات توجه، کنترل رفتار، مهارت‌های حرکتی یا پردازش حسی دیده می‌شوند. در چنین شرایطی ممکن است همکاری گفتاردرمانگر و کاردرمانگر به روند توانبخشی کمک کند.

گفتاردرمانی بیشتر روی گفتار، زبان و ارتباط تمرکز دارد، در حالی که کاردرمانی می‌تواند روی مهارت‌هایی مانند توجه، تنظیم رفتار، مهارت‌های روزمره و عملکرد کودک در فعالیت‌های مختلف کار کند.

هماهنگی این خدمات باعث می‌شود نیازهای مختلف کودک در برنامه توانبخشی در نظر گرفته شود.

نقش والدین در تقویت مهارت‌های ارتباطی کودک

خانواده بخش مهمی از روند تقویت مهارت‌های ارتباطی کودک است. تمرین‌های کوتاه و منظم در خانه معمولاً از فعالیت‌های طولانی و خسته‌کننده نتیجه بهتری دارند. والدین می‌توانند هنگام صحبت با کودک، جملات کوتاه و واضح به کار ببرند و از او بخواهند قبل از پاسخ دادن، صحبت طرف مقابل را کامل بشنود. هنگام داستان خواندن نیز می‌توانند درباره شخصیت‌ها و اتفاقات داستان با کودک صحبت کنند.

جمع بندی

گاهی مشکل کودک بیش‌فعال فقط به بی‌قراری و کمبود تمرکز محدود نمی‌شود. ممکن است در یک گفت‌وگوی ساده نتواند حرفش را مرتب بیان کند، به صحبت طرف مقابل توجه کافی نداشته باشد یا برای رعایت نوبت به کمک نیاز پیدا کند. گفتار درمانی کودکان بیش فعال با توجه به نیازهای هر کودک، روی همین مهارت‌ها تمرکز می‌کند و از تمرین‌های متناسب با شرایط او کمک می‌گیرد. بازی‌های هدفمند هم می‌توانند این تمرین‌ها را برای کودک قابل‌فهم‌تر و جذاب‌تر کنند و فرصت خوبی برای تمرین مهارت‌های جدید به وجود آورند.