نوکزبانی یکی از مشکلات تلفظی است که کودک هنگام تولید بعضی صداها، زبان خود را درست قرار نمی‌دهد. این وضعیت بیشتر هنگام گفتن صداهایی مانند «س» و «ز» دیده میشود. به‌طوری‌که نوک زبان ممکن است بین دندان‌های جلویی قرار بگیرد یا مسیر عبور هوا به شکل درستی تنظیم نشود. در نتیجه، صدای تولیدشده وضوح طبیعی نداشته باشد.
برای اصلاح این مشکل، خواستن اینکه کلمات را درست تکرار کند به تنهایی کافی نیست. کودک باید یاد بگیرد زبان را کجا قرار دهد، چگونه جریان هوا را هدایت کند و چطور این مهارت را هنگام صحبت کردن به کار ببرد. گفتاردرمانی در درمان اختلال نوکزبانی کودکان بر همین مراحل تمرکز دارد. یعنی ابتدا الگوی نادرست تلفظ شناسایی میشود و سپس کودک با تمرینهای هدفمند، نحوه صحیح تولید صدا را یاد می‌گیرد.
گفتاردرمانی چگونه نوکزبانی را اصلاح میکند؟
درمان نوکزبانی بر اساس نوع خطای تلفظی کودک تنظیم میشود. برای مثال، ممکن است یک کودک فقط صدای «س» را به‌صورت نوکزبانی تولید کند، اما کودک دیگری برای گفتن چند صدای مختلف، زبان خود را بیش از حد به جلو بیاورد. به همین دلیل، گفتاردرمانگر باید پیش از شروع تمرین‌ها بررسی کند که کدام صداها تحت تأثیر قرار گرفته‌اند و کودک در چه موقعیتهایی می‌تواند آن‌ها را درست تولید کند.
در جلسه گفتاردرمانی، کودک به‌تدریج با جایگاه مناسب زبان و شیوه صحیح تولید صدای هدف آشنا میشود. سپس تمرین‌ها از تولید ساده صدا به سمت گفتن هجاها، کلمات، جمله‌ها و مکالمه پیش می‌روند. این ترتیب اهمیت زیادی دارد زیرا درست گفتن یک صدا در جلسه درمان به این معنا نیست که کودک می‌تواند آن را در تمام صحبت‌های روزمره نیز به‌درستی استفاده کند. درمانگر همچنین بررسی میکند که کودک تا چه اندازه تفاوت میان تلفظ صحیح و نادرست را تشخیص می‌دهد. اگر کودک نتواند این تفاوت را به‌خوبی بشنود، ممکن است تمرینهای تشخیص صدا نیز در برنامه درمانی قرار بگیرند.
در درمان اختلال نوکزبانی، انتخاب روش مناسب به نوع مشکل کودک بستگی دارد. برای درک بهتر تفاوت کاردرمانی با گفتاردرمانی باید توجه داشت که گفتاردرمانی مستقیماً بر اصلاح تلفظ و نحوه تولید صداها تمرکز میکند اما کاردرمانی بیشتر با هدف بهبود مهارت‌های حسی، حرکتی و عملکردی کودک انجام میشود. بنابراین، برای اصلاح نوکزبانی معمولاً ارزیابی گفتاردرمانگر نقطه شروع مناسبی است.
تمرینهای گفتاردرمانی برای درمان نوکزبانی
تمرینهای اصلاح نوکزبانی باید با توجه به سن کودک، صدای موردنظر و توانایی او در اجرای دستورالعمل‌ها انتخاب شوند.
هنگام انتخاب بهترین متخصص گفتار درمانی کودکان، به تجربه او در درمان اختلالات تلفظی، نحوه ارزیابی گفتار و شیوه آموزش تمرین‌ها به والدین توجه کنید.
۱. تمرین جایگاه زبان هنگام تولید صدا
یکی از مراحل درمان، آموزش محل مناسب قرارگیری زبان است. درمانگر با توجه به نوع خطای کودک، جایگاه مناسب زبان را آموزش می‌دهد و به او کمک میکند ارتباط میان حرکت زبان و صدای تولیدشده را درک کند.
برای این کار ممکن است از آینه استفاده شود تا کودک بتواند وضعیت زبان و دهان خود را مشاهده کند. درمانگر ابتدا الگوی صحیح را نشان می‌دهد و سپس از کودک می‌خواهد با راهنمایی او همان وضعیت را ایجاد کند. آینه به‌تنهایی درمان محسوب نمی‌شود، اما می‌تواند در بعضی کودکان به آگاهی از نحوه تولید صدا کمک کند. البته محل دقیق زبان برای همه صداها یکسان نیست. بنابراین، بهتر است والدین به‌جای آموزش یک وضعیت ثابت برای زبان، دستورالعملی را که گفتاردرمانگر برای صدای هدف مشخص کرده است، دنبال کنند.
۲. تمرین هدایت جریان هوا
در تولید بعضی صداها، از جمله «س»، مسیر عبور هوا اهمیت زیادی دارد. اگر زبان در موقعیت مناسبی قرار نگیرد، هوا به شکل متفاوتی عبور میکند و صدای نهایی ممکن است حالت نوکزبانی پیدا کند. هدف این نیست که کودک صرفاً هوا را با شدت بیشتری بیرون بدهد، بلکه باید یاد بگیرد با وضعیت مناسب زبان، صدای هدف را به شکل دقیق‌تری تولید کند.
درمانگر ممکن است ابتدا از کودک بخواهد صدای هدف را با کمک و راهنمایی تولید کند. پس از چند تلاش موفق، میزان کمک کمتر میشود تا کودک بتواند همان صدا را مستقل‌تر بگوید.
۳. تمرین تولید صدا به‌صورت مستقل
پس از اینکه کودک بتواند جایگاه مناسب زبان را پیدا کند، ممکن است تمرین تولید صدای هدف آغاز شود. در این مرحله، درمانگر از کودک می‌خواهد صدا را در شرایطی کنترل‌شده تولید کند و بازخورد مشخصی درباره تلفظ او ارائه می‌دهد. اگر کودک هنوز در این مرحله مشکل داشته باشد، تمرینهای پیچیده‌تر مانند گفتن جمله‌های طولانی شروع نمی‌شوند.
۴. تمرین نوکزبانی در هجاها و کلمات
وقتی کودک بتواند صدای هدف را به شکل صحیح تولید کند، تمرین‌ها به هجاها و کلمات پیش می‌رود. در این مرحله، کودک یاد می‌گیرد صدای جدید را در کنار صداهای دیگر به کار ببرد، بدون اینکه جایگاه زبان به الگوی قبلی برگردد.
اگر کودک در یک کلمه موفق باشد اما در کلمه دیگری دوباره نوکزبانی صحبت کند، درمانگر می‌تواند تمرین را به کلمات ساده‌تر برگرداند یا تعداد صداهای دشوار در هر تمرین را کمتر کند. هدف این است که کودک تلفظ صحیح را در شرایط مختلف یاد بگیرد، نه اینکه تنها چند کلمه مشخص را حفظ کند.
۵. تمرین اصلاح تلفظ در جمله‌ها
گفتن یک کلمه به‌صورت صحیح، مرحله مهمی از درمان است اما کودک باید بتواند همان مهارت را در جمله نیز حفظ کند. برای این منظور، گفتاردرمانگر از جمله‌های کوتاه و متناسب با سطح گفتاری کودک استفاده میکند.
با پیشرفت کودک، جمله‌ها میتوانند طولانی‌تر و متنوع‌تر شوند. گاهی نیز از توصیف تصاویر، نام بردن اشیا یا تعریف کردن یک اتفاق ساده برای تمرین استفاده میشود. انتخاب این فعالیت‌ها به میزان تسلط کودک بستگی دارد و لازم نیست همه آن‌ها از ابتدای درمان انجام شوند.
۶. تمرین اصلاح نوکزبانی در مکالمه روزمره
یکی از مهم‌ترین بخش‌های گفتاردرمانی زمانی است که کودک باید تلفظ صحیح را بدون تمرکز مستقیم بر تمرین به کار ببرد. ممکن است کودک در جلسه درمان یک کلمه را کاملاً درست بگوید، اما هنگام بازی یا صحبت با اعضای خانواده به شیوه قبلی برگردد. این اتفاق می‌تواند نشان دهد که مهارت جدید هنوز به گفتار خودکار او منتقل نشده است.
در این مرحله، درمانگر از فعالیت‌هایی مانند گفت‌وگو درباره تصاویر، تعریف کردن داستان، پاسخ دادن به پرسش‌های ساده و مکالمه‌های هدایت‌شده استفاده میکند. در ابتدا ممکن است کودک برای اصلاح تلفظ به یادآوری نیاز داشته باشد اما با پیشرفت درمان، هدف این است که بتواند صدای موردنظر را در گفتار طبیعی نیز درست تولید کند.
این مرحله نباید با عجله انجام شود. اگر کودک هنوز در تولید صدا داخل کلمات مشکل دارد، تمرین مکالمه طولانی ممکن است برای او دشوار باشد.
جمع بندی
گفتاردرمانی با ارزیابی دقیق، آموزش جایگاه زبان و تمرین مرحله‌ای صداها در هجاها، کلمات، جمله‌ها و مکالمه به این فرایند کمک میکند. انتخاب تمرین مناسب نیز به نوع خطای تلفظی و توانایی کودک بستگی دارد. اگر نوکزبانی در گفتار کودک ادامه پیدا کرده یا وضوح صحبت کردن او را تحت تأثیر قرار داده است، ارزیابی گفتاردرمانگر می‌تواند مشخص کند چه نوع مداخله‌ای لازم است. همراهی والدین، اجرای درست تمرینهای خانگی و پرهیز از فشار آوردن به کودک، به تثبیت مهارت‌های جدید کمک میکند.
