بعضی از کودکان هنگام نوشتن، گرفتن مداد، بریدن کاغذ با قیچی یا انجام فعالیت‌هایی که به هماهنگی چشم و دست نیاز دارند، با دشواری روبه‌رو می‌شوند. ممکن است والدین متوجه شوند که کودک برای انجام یک کار، دائما دست خودش را عوض می‌کند یا هنوز ترجیح مشخصی برای استفاده از دست راست یا چپ ندارد. این رفتار ها میتواند والدین را درباره‌ی رشد حرکتی کودک و غلبه طرفی او نگران کند.
غلبه طرفی یکی از جنبه‌های رشد حرکتی و عصبی است که فرد ترجیح می‌دهد از یک سمت بدن برای فعالیت های مختلف استفاده کند. بررسی این موضوع در کنار سایر مهارت‌های رشدی میتواند به شناخت بهتر توانایی‌های کودک کمک کند. غلبه طرفی با مشکلات یادگیری یکسان نیست و چپ‌دست بودن بهتنهایی نشانه اختلال محسوب نمی‌شود. برای درک بهتر این موضوع، لازم است مفهوم غلبه طرفی، نشانه‌های احتمالی دشواری در یادگیری را بشناسیم.
غلبه طرفی در کودکان چیست؟
غلبه طرفی به ترجیح فرد برای استفاده از یک سمت بدن در فعالیتهای روزمره گفته میشود. این ترجیح ممکن است در دست، چشم، پا یا گوش دیده شود. برای مثال، کودک ممکن است بیشتر کارهای ظریف مانند نقاشی، نوشتن و برداشتن اشیا را با دست راست انجام دهد یا برای لگد زدن به توپ، پای چپ خود را ترجیح دهد.
غلبه طرفی در همه کودکان با سرعت یکسانی شکل نمی‌گیرد. بعضی کودکان از سنین پایین ترجیح مشخصی برای استفاده از یک دست نشان می‌دهند، درحالی‌که برخی دیگر برای مدتی از هر دو دست استفاده می‌کنند. این تفاوت‌ها بهتنهایی نشانه اختلال رشدی نیستند و باید با توجه به سن کودک، نوع فعالیت و سایر مهارت‌های حرکتی او بررسی شوند.
نکته مهم این است که غلبه طرفی با توانایی انجام حرکت تفاوت دارد. ممکن است کودک دست راست خود را ترجیح دهد، اما هنوز در گرفتن مداد یا کنترل حرکات ظریف انگشتان مهارت کافی نداشته باشد. در چنین شرایطی، بررسی هماهنگی چشم و دست، کنترل حرکتی و مهارت‌های ظریف اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
انواع غلبه طرفی
غلبه طرفی همیشه به شکل یکسان در تمام بخش‌های بدن دیده نمی‌شود.
غلبه دستی: کودک برای کارهایی مانند نقاشی، نوشتن یا برداشتن وسایل، بیشتر از یک دست استفاده می‌کند. چپ‌دست یا راست‌دست بودن هر دو حالت طبیعی هستند و هیچ‌کدام به‌خودی‌خود نشانه اختلال یادگیری نیستند.
غلبه چشمی: کودک هنگام نگاه کردن از یک چشم بیشتر استفاده می‌کند. این ترجیح با قدرت بینایی چشم یکسان نیست و در صورت وجود مشکلات دیداری، بررسی جداگانه لازم است.
غلبه پایی: کودک هنگام لگد زدن به توپ یا انجام برخی فعالیتهای حرکتی، یک پا را بیشتر ترجیح می‌دهد.
غلبه طرفی متقاطع: در این حالت، ترجیح فرد در بخش‌های مختلف بدن یکسان نیست. برای مثال، ممکن است دست راست و چشم چپ را ترجیح دهد. این الگو بهتنهایی به معنای وجود مشکل نیست و نباید آن را علت قطعی دشواری‌های تحصیلی دانست.
شناخت این تفاوت‌ها کمک می‌کند والدین رفتار کودک را دقیق‌تر مشاهده کنند و از برداشت‌های نادرست درباره رشد او پرهیز داشته باشند.
ارتباط غلبه طرفی با مشکلات یادگیری
اختلال یادگیری در کودکان معمولاً با دشواری در مهارت‌هایی مانند خواندن، نوشتن یا ریاضیات شناخته میشود. برخی از این کودکان ممکن است هم‌زمان در هماهنگی چشم و دست، مهارت‌های حرکتی ظریف یا پردازش اطلاعات دیداری نیز مشکل داشته باشند اما این دشواری‌ها بهتنهایی برای تشخیص اختلال کافی نیستند. برای شناخت علت مشکلات کودک، باید مهارت‌های تحصیلی و توانایی‌های رشدی او به‌صورت دقیق بررسی شوند.
شواهد علمی موجود درباره ی ارتباط غلبه طرفی متقاطع و مشکلات تحصیلی نشان می‌دهد که ارتباط قطعی و قابل‌اعتمادی میان این الگو و عملکرد تحصیلی یا هوش نیست. در این زمینه فرضیه های زیادی مطرح شده است اما نمی توان صرفاً بخاطر استفاده‌ی کودک از دست چپ و چشم راست، احتمال وجود مشکل یادگیری را تعیین کرد. اگر کودک در خواندن، نوشتن یا انجام محاسبات مشکل دارد، باید عملکرد تحصیلی او به‌صورت مستقیم بررسی شود. هدف از بررسی غلبه طرفی، شناخت بهتر الگوی حرکتی کودک است.
روش ارزیابی غلبه طرفی و مهارت‌های یادگیری
ارزیابی کودک باید با توجه به مشکلی که معلم یا والدین مشاهده کرده اند، متناسب باشد. متخصص ابتدا بررسی می‌کند کودک در فعالیتهای روزمره از کدام دست، چشم یا پا بیشتر استفاده می‌کند و آیا در موقعیت‌های مختلف همیشه این انتخاب را دارد یا خیر. همچنین هماهنگی دست ها، کنترل حرکات ظریف و عملکرد دیداری‌حرکتی ممکن است در صورت نیاز ارزیابی شود.
اگر نگرانی اصلی درباره عملکرد تحصیلی باشد، ارزیابی باید مهارت‌های خواندن، نوشتن و ریاضی را نیز در بر بگیرد. در برخی موارد، متخصص ممکن است از آزمون‌های استاندارد برای بررسی مهارت‌های خاص استفاده کند. آزمون فراستیگ، جنبه‌های ادراک دیداری را ارزیابی می‌کند اما این آزمون بهتنهایی برای تشخیص اختلال یادگیری یا تعیین الگوی غلبه طرفی کافی نیست.
راهکارهای کمک به کودک در خانه و مدرسه
والدین می‌توانند با فراهم کردن فرصت‌های مناسب برای فعالیتهای روزمره، به استقلال کودک کمک کنند. بهتر است کودک فعالیت‌هایی مانند نقاشی، ساخت کاردستی، بازی با خمیر را انجام دهد. این فعالیتها فرصت تمرین هماهنگی چشم و دست را فراهم می‌کنند، بدون آنکه کودک تحت فشار قرار بگیرد.
اگر کودک هنوز دست مشخصی را ترجیح نمی‌دهد، بهتر است وسایل را در دسترس هر دو دست قرار دهید و اجازه دهید خودش انتخاب کند. مجبور کردن کودک به استفاده از دست راست یا چپ، برخلاف میل او، اشتباه است.
اگر دشواری‌های حرکتی بر فعالیتهای روزمره یا تکالیف مدرسه تأثیر گذاشته باشند، کاردرمانی میتواند پس از ارزیابی به تقویت مهارت‌های موردنیاز کودک کمک کند. هنگام بررسی بهترین مرکز کاردرمانی، توجه به تخصص درمانگران، ارزیابی دقیق نیازهای کودک و تناسب برنامه درمانی با شرایط او اهمیت دارد. اگر مشکل اصلی کودک در خواندن، نوشتن یا ریاضی باشد، ممکن است در کنار خدمات توانبخشی به ارزیابی تخصصی و آموزش هدفمند نیز نیاز داشته باشد.
تأثیرات احتمالی غلبه طرفی ناهماهنگ در کودکان
دشواری در نوشتن: کودک ممکن است در کنترل مداد، نوشتن حروف و رعایت فاصله بین کلمات مشکل داشته باشد.
کاهش هماهنگی چشم و دست: فعالیت‌هایی مانند نقاشی، بریدن کاغذ با قیچی و کپی‌کردن شکل‌ها ممکن است برای او دشوارتر باشد.
مشکل در جهت‌یابی فضایی: برخی کودکان ممکن است در تشخیص راست و چپ یا درک موقعیت اشیا نسبت به یکدیگر سردرگمی بیشتری داشته باشند.
کندی در انجام تکالیف: دشواری در هماهنگی حرکات ظریف میتواند باعث شود کودک برای انجام بعضی فعالیتهای مدرسه به زمان بیشتری نیاز داشته باشد.
کاهش اعتمادبه‌نفس: اگر کودک به دلیل دشواری در انجام تکالیف بارها با انتقاد یا مقایسه روبه‌رو شود، ممکن است نسبت به توانایی‌های خود احساس تردید کند.
جمع بندی
غلبه طرفی بخشی از روند رشد حرکتی و هماهنگی بدن در کودکان است و تفاوت در انتخاب دست، چشم یا پای غالب، به‌خودی‌خود نشانه وجود اختلال نیست. آنچه اهمیت دارد، تأثیر احتمالی این الگو بر عملکرد کودک در فعالیتهای روزمره، نوشتن و انجام تکالیف مدرسه است. اگر کودک در این زمینه‌ها با دشواری مداوم روبه‌رو باشد، بهتر است به‌جای نسبت‌دادن مشکل به غلبه طرفی، مهارت‌های حرکتی، دیداری و یادگیری او به‌طور دقیق بررسی شوند. تشخیص به‌موقع علت مشکل و انتخاب راهکار متناسب با نیازهای کودک میتواند به بهبود عملکرد او کمک کند و فرصت بیشتری برای یادگیری مستقل و افزایش اعتمادبه‌نفس در اختیارش قرار دهد.
