گاهی کودک واژه‌ها را می‌فهمد و برای صحبت کردن تلاش می‌کند، اما نمی‌تواند لب‌ها، زبان یا فک خود را به‌درستی حرکت دهد. همچنین ممکن است والدین متوجه شوند که فرزندشان هنگام حرف زدن، حرکات محدودی در دهان دارد یا برای ادای بعضی کلمات، بارها تلاش می‌کند. در این شرایط، بررسی مهارت‌های حرکتی دهان میتواند بخشی از ارزیابی گفتار کودک باشد و ماساژ درمانی در کودکان در برنامه توانبخشی مطرح شود. البته این روش برای همه کودکان ضروری نیست و تأثیر آن به علت مشکل گفتاری و وضعیت کودک بستگی دارد.
ماساژ صورت برای تکلم زمانی ارزشمندتر است که به‌عنوان بخشی از یک برنامه هدفمند و زیر نظر متخصص انجام شود. صرفا لمس کردن یا ماساژ دادن گونه‌ها و اطراف دهان، به‌تنهایی باعث راه افتادن زبان کودک یا اصلاح تلفظ او نمی‌شود.
ماساژ صورت و ارتباط آن با مهارت‌های گفتاری
عضلات صورت در فعالیت‌های مختلفی مانند جویدن، بستن لب‌ها، حرکت دادن فک و تولید صدا مشارکت دارند. وجود مشکل در یکی از این بخش‌ها لزوماً به معنای ضعف عضلانی نیست. ارزیابی تخصصی برای پیدا کردن مشکل اهمیت زیادی دارد. انتخاب بهترین دکتر گفتادرمانی در تهران با شناسایی دقیق علت این ضعف، روش های درمان را متناسب با نیاز کودک طراحی می‌کند. اگر کودک برای بستن لب‌ها، کنترل حرکات فک یا انجام فعالیت‌های دهانی مشکل دارد، ارزیابی تخصصی مشخص می‌کند که ماساژ، برای او مناسب‌تر است. ماساژ صورت به کودک کمک می‌کند تا آگاهی بیشتری از عضلات گونه، لب‌ها و اطراف دهان خود پیدا کند. ماساژ صورت برای تقویت، یک درمان مکمل قدرتمند برای افرادی است که با اختلالات گفتاری مانند دیس‌آرتری مواجه هستند.
البته ماساژ به‌تنهایی راه‌حل همه مشکلات گفتاری نیست و میزان تأثیر آن به نیازهای کودک بستگی دارد. گاهی ترکیب ماساژ با تمرین‌های فعال، مانند جمع کردن لب‌ها، تقلید حرکات صورت و انجام بازی‌های هدفمند، نتیجه مناسب‌تری ایجاد می‌کند. در این روند، ماساژ درمانی در کودکان باید با توجه به شرایط هر کودک انجام شود تا حرکات انتخاب‌شده نتیجه بهتری داشته باشند.
تکنیک‌های ماساژ صورت در برنامه‌های توانبخشی
روش ماساژ باید با نیاز کودک هماهنگ باشد. تکنیکی که برای افزایش تحمل لمس استفاده می‌شود، لزوماً برای کودکی که در کنترل حرکات دهان مشکل دارد مناسب نیست. متخصص با توجه به ارزیابی اولیه، محل تماس، میزان فشار و مدت تمرین را تعیین می‌کند.
ماساژ ملایم گونه‌ها: تماس آرام با گونه‌ها ممکن است برای کودکانی که نسبت به لمس صورت حساس هستند، به‌عنوان بخشی از فعالیت‌های حسی در نظر گرفته شود. این کار میتواند به کودکانی که از تماس دست با صورتشان ناراحت می‌شوند کمک کند تا به‌تدریج لمس این ناحیه را بهتر بپذیرند. ماساژ نباید با فشار زیاد یا مالش شدید همراه باشد.
تحریک لمسی اطراف لب‌ها: در این تمرین، اطراف لب‌ها به‌آرامی لمس می‌شود تا کودک با این ناحیه بیشتر آشنا شود. این کار باید بدون اجبار و با توجه به راحتی کودک انجام شود. اگر کودک ناراحت شد یا تمایلی به ادامه نداشت، بهتر است تمرین متوقف شود.
تمرین‌های فعال حرکات دهان: پس از ارزیابی، ممکن است فعالیت‌هایی برای استفاده هدفمند از لب‌ها و فک در نظر گرفته شوند. برای مثال، تمرین بستن لب‌ها در یک فعالیت کاربردی یا تولید یک صدای مشخص، کودک را مستقیماً درگیر حرکتی می‌کند که به آن نیاز دارد. این تمرین‌ها با ماساژ غیرفعال تفاوت دارند و تنها زمانی انتخاب می‌شوند که با هدف درمان ارتباط داشته باشند. این تمرین‌ها با ماساژ متفاوت است، زیرا کودک خودش حرکت را انجام می‌دهد و فعالانه در تمرین شرکت می‌کند.
استمرار تمرین‌ها و نقش آن در روند پیشرفت کودک
در برنامه‌های توانبخشی، نتیجه‌ی رضایت بخش فقط به یک جلسه یا اجرای یک تکنیک وابسته نیست. کودک نیاز به تمرین و فرصت تکرار دارد تا مهارت های جدید را در روزمره به کار برد. البته این تمرین و تکرار زمانی موثر است که به درستی انتخاب شود و با توانایی های کودک تناسب داشته باشد. تمرین های ماساژ درمانی در کودکان، نباید طولانی و خسته کننده باشند بلکه فعالیت های کوتاه و منظم طبق برنامه پیشنهادی نتیجه بهتری را به ارمغان می آورد. اگر کودک خسته شود یا از تماس احساس ناراحتی کند و به زور او را وادار به انجام تمرین کرد، ممکن است همکاری او را کاهش دهد.
برای پیگیری روند پیشرفت بهتر است تغییرات واقعی در عملکرد کودک توجه کرد. آیا کودک نسبت به قبل تغییراتی داشته؟ آیا فعالیت مدنظر را بهتر انجام می‌دهد؟ آیا مهارتی که در جلسه تمرین کرده است، در موقعیت‌های روزمره نیز دیده می‌شود؟ پاسخ به این پرسش‌ها به متخصص و خانواده کمک می‌کند درباره ادامه یا اصلاح برنامه تصمیم بگیرند. البته پیشرفت در همه کودکان به یک شکل اتفاق نمی‌افتد. ممکن است یک کودک در ابتدا تماس با اطراف دهان را بهتر بپذیرد و کودک دیگری در انجام یک حرکت مشخص پیشرفت کند.
تمرین در خانه، پیوند میان جلسات درمان و زندگی روزمره
ارائه تمرین توسط متخصص و آموزش این تمرین ها به کودک و والدین به روند درمان و بهبود کودک سرعت می‌بخشد. البته این تمرین ها باید بر اساس نیاز کودک و توسط متخصص مشخص شود به طوری که انجام خودسرانه ماساژ و تمرین ها تاثیری نخواهد داشت.
برای مثال، اگر هدف درمان افزایش تحمل لمس اطراف دهان باشد، ممکن است فعالیتی ساده و کنترل‌شده برای خانه پیشنهاد شود. اگر هدف، بهبود یک حرکت عملکردی باشد، تمرین باید متناسب با همان مهارت طراحی شود. خانواده نباید صرفاً به این دلیل که ماساژ بیشتری انجام می‌دهد، انتظار نتیجه بهتر داشته باشد.
برای اجرای مناسب تمرین‌های خانگی، رعایت چند نکته اهمیت دارد:
-
تمرین را در زمانی انجام دهید که کودک آرام است و میل به همکاری دارد.
-
روش آموزش‌داده‌شده توسط متخصص را اجرا کنید و فشار یا مدت آن را خودسرانه افزایش ندهید.
-
به واکنش کودک توجه داشته باشید و در صورت ناراحتی، درد یا مقاومت، فعالیت را متوقف کنید.
-
تمرین‌ها را به شکل کوتاه و منظم انجام دهید و از تبدیل آن‌ها به فعالیتی اجباری پرهیز کنید.
-
تغییرات کودک را یادداشت کنید تا در جلسه بعد بتوانید درباره پیشرفت یا دشواری‌های اجرای تمرین با متخصص صحبت کنید.
همراهی والدین زمانی بیشترین ارزش را دارد که کودک در فضای آرام و بدون فشار فرصت تمرین داشته باشد.
جمع بندی
ماساژ صورت زمانی ارزشمند است که به یک هدف مشخص در مسیر توانبخشی کمک کند. این روش میتواند در کنار تمرین‌های مناسب، فرصتی برای آشنایی بیشتر کودک با حرکات لب‌ها و عضلات اطراف دهان فراهم کند اما نتیجه مطلوب با چند حرکت ساده به دست نمی‌آید. آنچه اهمیت دارد، انتخاب تمرین متناسب با نیاز کودک، انجام درست آن و تکرار منظم در جلسات درمانی و خانه است. همراهی والدین و راهنمایی متخصص نیز کمک می‌کند تمرین‌ها به بخشی از فعالیت‌های روزمره کودک تبدیل شوند و روند پیشرفت او با دقت بیشتری دنبال شود.
