گاهی کودک چند دقیقه بعد از شروع تکلیف، حواسش به اسباب‌بازی، صدای تلویزیون یا اتفاقی که اطرافش می‌افتد پرت می‌شود. این رفتار همیشه به معنی بی‌توجهی یا لجبازی نیست و می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد. خستگی، کمبود خواب، اضطراب، مشکلات یادگیری و بعضی مشکلات مربوط به توجه، از عواملی هستند که می‌توانند تمرکز کودک را کم کنند. کاردرمانی ذهنی در کودکان می‌تواند با تمرکز بر مهارت‌های توجه، تمرکز و عملکرد شناختی به بهبود وضعیت کودک کمک کند. همچنین بازی درمانی در کودکان نیز با فعالیت‌های هدفمند، فرصت مناسبی برای تمرین این مهارت‌ها در فضایی متناسب با دنیای کودک فراهم می‌کند.در ادامه این مقاله، مهم‌ترین علت‌های حواس‌پرتی کودکان و راه‌های کمک به بهبود تمرکز آن‌ها را بررسی می‌کنیم. 

نشانه‌های حواس‌پرتی در کودکان

حواس‌پرتی کودک زمانی بیشتر به چشم می‌آید که از او می‌خواهیم کاری را با دقت انجام دهد. کودک ممکن است هنگام انجام تکلیف چند بار از جایش بلند شود، وسایلش را کنار بگذارد یا مدام سراغ موضوع دیگری برود. گاهی هم وقتی با او صحبت می‌کنیم، خیلی زود توجهش به صدای اطراف یا اتفاق دیگری جلب می‌شود. فراموش کردن وسایل، نیمه‌کاره گذاشتن کارها و نیاز به یادآوری مداوم هم از رفتارهایی هستند که می‌توانند نشان دهند کودک برای حفظ توجه با مشکل روبه‌رو است.

البته گاهی حواس‌پرت شدن کاملاً طبیعی است و نشانه وجود مشکل نیست. کودکان با توجه به سن و شرایطشان، مدت زمان متفاوتی می‌توانند روی یک فعالیت تمرکز کنند. زمانی که این رفتار مرتب تکرار شود و انجام تکالیف، بازی یا کارهای روزمره کودک را تحت تأثیر قرار دهد، بهتر است علت آن دقیق‌تر بررسی شود.

مهم‌ترین علت‌های حواس‌پرتی کودکان

حواس‌پرتی یک علت مشخص و یکسان برای همه کودکان ندارد. شرایط جسمی، محیطی، عاطفی و حتی نحوه انجام فعالیت های روزمره می‌تواند روی میزان تمرکز کودک اثر بگذارد. گاهی این حواس‌پرتی کوتاه‌مدت است و بعد از مدتی برطرف می‌شود، اما در بعضی کودکان بیشتر تکرار می‌شود و توجه آن‌ها را در فعالیت‌های مختلف جلب می‌کند. برای شناخت بهتر علت، باید به الگوی حواس‌پرتی کودک و موقعیت‌هایی که این رفتار در آن‌ها بیشتر دیده می‌شود توجه کرد. این موضوع کمک می‌کند واکنش مناسب‌تری نسبت به رفتار کودک داشته باشیم و آن را به بی‌دقتی یا بی‌علاقگی نسبت ندهیم.

خواب کم و خستگی

وقتی کودک به اندازه کافی نخوابیده باشد، طبیعی است که در طول روز انرژی و تمرکز کمتری داشته باشد. دیر خوابیدن، خواب نامنظم یا بیدار شدن‌های مکرر در طول شب باعث می‌شود کودک در مدرسه و هنگام انجام تکالیف زود خسته شود. بعضی والدین تصور می‌کنند که کودک به درس یا کاری که انجام می‌دهد علاقه ندارد، در حالی که خستگی دلیل اصلی بی‌حوصلگی اوست. داشتن ساعت خواب منظم و خواب کافی می‌تواند به تمرکز بیشتر او کمک کند. 

محیط شلوغ و پر سر و صدا

تمرکز کردن در یک محیط شلوغ برای خیلی از کودکان سخت است. روشن بودن تلویزیون، صدای صحبت دیگران، رفت‌وآمد اعضای خانواده یا وجود اسباب‌بازی‌های مختلف در اطراف کودک می‌تواند باعث حواس پرتی او شود.

برای انجام تکالیف یا فعالیت‌هایی که به تمرکز بیشتری نیاز دارند، بهتر است محیط اطراف کودک تا حد امکان آرام و خلوت باشد. حتی تغییرات ساده در محیط می‌تواند در حفظ تمرکز کودک تفاوت قابل توجهی ایجاد کند. 

اضطراب و نگرانی

گاهی دلیل حواس‌پرتی کودک چیزی است که در ذهن او می‌گذرد. نگرانی درباره مدرسه، ترس از اشتباه کردن، مشکل با یکی از دوستان یا تغییراتی که در زندگی کودک اتفاق افتاده، می‌تواند ذهن او را درگیر کند.

در چنین شرایطی ممکن است کودک ظاهراً حواس‌پرت به نظر برسد، اما در واقع ذهن او درگیر موضوع دیگری است. صحبت کردن با کودک و توجه به احساسات او می‌تواند در پیدا کردن دلیل این رفتار کمک‌کننده باشد.

استفاده زیاد از موبایل و تلویزیون

موبایل، تبلت و تلویزیون بخش زیادی از زندگی کودکان امروزی را درگیر کرده است، در حالی که استفاده بیش از حد از آنها می‌تواند زمان کودک برای بازی، فعالیت بدنی و ارتباط با دیگران را کم کند. اگر کودک بیشتر وقت خود را با صفحه‌نمایش بگذراند و برای فعالیت‌های دیگر علاقه کمی داشته باشد، بهتر است میزان استفاده از این وسایل مدیریت شود. داشتن برنامه مشخص برای استفاده از موبایل و تلویزیون، در کنار بازی و فعالیت‌های روزانه، می‌تواند انتخاب بهتری باشد.

گرسنگی و تغذیه نامناسب

کودکی که گرسنه است زودتر خسته می‌شود و نمی‌تواند به خوبی روی فعالیتش تمرکز کند. تغذیه مناسب و توجه به برنامه غذایی کودک، از عواملی هستند که باید در برنامه روزانه کودک مورد توجه قرار بگیرد.

سخت بودن فعالیت برای کودک

گاهی کودک به دلیل اینکه یک فعالیت برایش سخت است، نمی‌تواند مدت زیادی آن را ادامه دهد. برای مثال، کودکی که در خواندن یا نوشتن مشکل دارد خیلی زود از انجام تکلیف خسته می‌شود و سراغ کار دیگری می‌رود. در چنین مواردی والدین ممکن است تصور کنند که کودک از انجام آن خسته شده درحالی که سطح بالای پیچیدگی فعالیت باعث می‌شود برای کودک دشوار بنظر برسد. توجه به توانایی‌ها و مشکلات کودک می‌تواند به والدین کمک کند دلیل این رفتار را بهتر بفهمند و راه مناسب‌تری برای کمک به او پیدا کنند.

ارتباط بیش‌فعالی با حواس‌پرتی کودک

یکی از دلایلی که ممکن است باعث حواس‌پرتی مداوم کودک شود، اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی یا ADHD است. این کودکان ممکن است در تمرکز کردن، دنبال کردن دستورها، تمام کردن کارها و کنترل رفتارهای خود مشکل داشته باشند. با این حال، هر کودکی که حواسش پرت می‌شود، بیش‌فعال نیست. برای تشخیص این اختلال باید رفتار کودک در شرایط مختلف و در یک بازه زمانی مشخص بررسی شود.

نقش کاردرمانی ذهنی در کودکان

وقتی حواس‌پرتی کودک به ضعف در مهارت‌های شناختی، توجهی یا عملکردی مربوط باشد، ارزیابی تخصصی می‌تواند به مشخص شدن نیازهای او کمک کند. کاردرمانی ذهنی در کودکان با توجه به شرایط هر کودک می‌تواند روی مهارت‌هایی مانند توجه، تمرکز، حافظه، برنامه‌ریزی، حل مسئله و دنبال کردن دستورها کار کند. تمرین‌های کاردرمانی می‌توانند به شکل فعالیت‌های متناسب با سن کودک انجام شوند تا کودک در زمان تمرین احساس خستگی یا اجبار کمتری داشته باشد. برنامه درمانی هم برای همه کودکان یکسان نیست و بر اساس توانایی‌ها و نیازهای هر کودک تنظیم می‌شود.

بازی درمانی در کودکان و تقویت تمرکز

بازی برای کودک فقط یک سرگرمی نیست و می‌توان از آن برای تمرین بسیاری از مهارت‌ها استفاده کرد. در بازی درمانی فعالیت‌هایی انتخاب می‌شوند که متناسب با سن و شرایط کودک باشند و در کنار جذاب بودن، یک هدف مشخص را دنبال کنند. برای مثال، بعضی بازی‌ها می‌توانند به کودک کمک کنند مدت بیشتری روی یک فعالیت بماند، نوبت خود را رعایت کند، دستورها را دنبال کند یا برای رسیدن به یک نتیجه، چند مرحله را پشت سر بگذارد.

وقتی تمرین در قالب بازی انجام شود، معمولاً همراهی کودک هم بیشتر می‌شود. البته نوع بازی باید بر اساس نیاز کودک انتخاب شود و هر بازی معمولی را نمی‌توان بازی درمانی در نظر گرفت.

جمع بندی

حواس‌پرتی کودکان دلایل مختلفی دارد و همیشه نمی‌توان آن را به بی‌دقتی یا بی‌علاقگی نسبت داد. خواب کم، خستگی، اضطراب، محیط شلوغ، مشکلات یادگیری و بعضی اختلالات توجه می‌توانند در کاهش تمرکز کودک نقش داشته باشند. بهتر است قبل از هر اقدامی، دلیل حواس‌پرتی مشخص شود. اگر کودک در توجه و تمرکز مشکل جدی داشته باشد، روش‌هایی مانند کاردرمانی ذهنی در کودکان یا بازی درمانی در کودکان می‌توانند با توجه به شرایط او برای تقویت مهارت‌های مورد نیاز به کار گرفته شوند.