ممکن است کودک از شرکت در دورهمی های دوستانه، بازی های گروهی و اظهار نظر بین دوستانش دوری کند، این رفتارها همیشه به معنی خجالتی بودن نیست. اضطراب میتواند در فعالیت های روزمره کودک تاثیر بگذارد و از بسیاری از فعالیت ها دوری کند. بسیاری از این کودکان می‌ترسند مورد قضاوت و نظر دیگران قرار بگیرند و به همین دلیل نمی‌خواهند که در جمع صحبت کنند یا رابطه‌ای با افراد برقرار کنند. اضطراب اجتماعی کودکان میتواند روی اعتماد به نفس کودک تاثیر مخربی بگذارد. اگر این اضطراب در دوران کودکی رفع نشود، عواقب آن در آینده بر توانایی های او اثر می‌گذارد و خودش را نشان می‌دهد. در این مقاله، نشانه‌های اضطراب، ۲۰ راهکار کاربردی برای کمک به کودک و روش‌های درمان تخصصی را بررسی می‌کنیم.
اضطراب اجتماعی در کودکان و خجالتی‌بودن
اضطراب اجتماعی نوعی اختلال اضطرابی است که کودک در مواجهه با اجتماع دچار ترس یا نگرانی میشود. در حالی که خجالتی بودن همیشه به معنی وجود این اختلال نیست. ممکن است کودک در برخورد اول با معلم یا دوستانش خجالت بکشد و به مرور با آن ها ارتباط برقرار کند، در این شرایط فقط کودک نیاز به زمان بیشتری برای آشنا شدن دارد . اما در اضطراب اجتماعی ترس و نگرانی بر کودک غلبه میکند. کودک از حضور در مکان ها و جشن های شلوغ دوری میکند یا با حضور در جمع، فشار روانی زیادی را تجربه میکند.
برای مثال، کودک در خانه شعر می‌خواند و با اعضای خانواده به‌راحتی صحبت میکند اما در مدرسه حتی وقتی پاسخ سؤال معلم را می‌داند، از بلندکردن دست خودداری میکند یا جواب نمی‌دهد. اگر این رفتار بخاطر ترس از اشتباه‌کردن یا قضاوت همکلاسی‌ها باشد لازم است احتمال اضطراب اجتماعی بررسی شود.
علائم اضطراب اجتماعی در کودکان
همه کودکانی که اضطراب اجتماعی دارند، گریه نمی‌کنند یا آشکارا از حضور در جمع فرار نمی‌کنند. بعضی از آن‌ها برای اینکه نگرانی خود را نشان ندهند تلاش می‌کنند رفتارشان کاملاً عادی به نظر برسد.
برخی از علائم اضطراب پنهان در کودکان عبارت‌اند از:
ترس از اشتباه: کودک اگر کاری را اشتباه انجام دهد، خودش را به شدت سرزنش می کند و ناراحت میشود.
سکوت بیش از حد در جمع: در موقعیت‌های اجتماعی و جمع های دوستانه کمتر صحبت میکند، حتی زمانی که از او نظر می‌خواهند.
نگرانی بیش از حد: از چند روز قبل درباره مهمانی، امتحان، جشن مدرسه یا دیدار با افراد جدید سؤال‌های تکراری می‌پرسد و نگران است.
خستگی بعد از حضور در جمع: بعد از مدرسه یا مهمانی به زمان زیادی برای استراحت نیاز دارد و کلافه است.
تلاش برای جلب رضایت دیگران: از مخالفت‌کردن میترسد و معمولاً نظر دیگران را بدون بیان خواسته خودش می‌پذیرد.
بهانه‌تراشی برای فرار از شلوغی: ممکن است برای نرفتن به مهمانی یا مدرسه بهانه بیاورد یا ناگهان احساس ناخوشی کند.
تعریق زیاد در تعاملات اجتماعی: کودک از استرس زیاد تعریق زیاد دارد و سرخ میشود.
چسبیدن به والدین: کودک خودش را پشت والدین قایم میکند و از دور شدن والدین میترسد.
ترس از محیط های جدید: از رفتن به محیط های جدید که شناختی نسبت به آنجا ندارد، نگران است.
عوامل مؤثر در بروز اضطراب اجتماعی در کودکان
ویژگی‌های شخصیتی و کمال گرایی کودک، تجربه مسخره شدن و انتظارات بیش از حد والدین و سخت گیری آن ها در شکل گیری اضطراب اجتماعی کودک نقش دارد. والدین برای مقایسه فرزند خود با بقیه می‌توانند فشار زیادی به کودک وادار کنند و مدام از او ایراد بگیرند، این اقدامات میتواند بر اعتماد به نفس کودک اثر بگذارد و ترس او را بیشتر کند.
اضطراب در کودکان اوتیسم میتواند در کنار ویژگی‌های اصلی اختلال طیف اوتیسم وجود داشته باشد. بعضی از این کودکان هنگام برقراری ارتباط با دیگران، حضور در محیطهای شلوغ یا مواجهه با تغییرات پیش‌بینی‌نشده، نگرانی زیادی تجربه می‌کنند.
۲۰ راهکار کاربردی برای کاهش اضطراب اجتماعی در کودکان
کمک به کودکی که از حضور در جمع میترسد، به صبر و تمرین تدریجی نیاز دارد همراهی والدین و متخصص موردنظر باید به کودک احساس امنیت و توانایی بیشتری در موقعیت‌های اجتماعی بدهد. والدین با بررسی علائم اضطراب پنهان در کودکان و اضطراب اجتماعی می‌توانند راهکارهای زیر را در خانه، مدرسه و برنامه توانبخشی استفاده کنند. البته انتخاب آن‌ها باید متناسب با سن، شدت اضطراب و شرایط کودک باشد.
۱. احساسات کودک را جدی بگیرید
زمانی که کودک می‌گوید از رفتن به مهمانی یا صحبتکردن در کلاس میترسد، او را درک کنید و با او احساس همدردی کنید. درک کردن کودک میتواند باعث رویارویی کودک با ترسش بشود.
۲. درباره موقعیت‌های اضطراب‌آور صحبت کنید
در محیط امن و خلوت کودک درباره اتفاقاتی که باعث نگرانی او می‌شوند صحبت کنید. از او بخواهید توضیح دهد در مدرسه، مهمانی یا هنگام بازی با دوستان چه چیزی بیشتر آزارش می‌دهد. اگر کودک نمی‌تواند احساسش را بیان کند، می‌توانید از نقاشی یا بازی کمک بگیرید.
۳. موقعیت‌های اجتماعی را از قبل توضیح دهید
اگر قرار است به مهمانی، جشن مدرسه یا محیط جدیدی بروید، از قبل درباره محل، افراد حاضر و اتفاقاتی که ممکن است بیفتد توضیح دهید. آشنا کردن کودک و داشتن یک پیش زمینه از جشن میتواند استرس او را کمتر کند.
۴. از موقعیت‌های کوچک شروع کنید
اگر کودک از حضور در جمع میترسد او را ناگهان وارد یک مهمانی شلوغ نکنید. ابتدا از جمع های کوچک استفاده کنید و به مرور تعداد حاضرین را بیشتر کنید.
۵. بازی‌های نقش‌آفرینی انجام دهید
با کودک موقعیت‌های اجتماعی را در قالب بازی تمرین کنید. مثلاً شما نقش همکلاسی یا فروشنده را بگیرید و کودک نحوه سلام‌کردن، درخواست‌کردن یا شروع گفتگو را تمرین کند.
۶. موقعیت شروع گفتگو را تمرین کنید
بعضی کودکان نمی‌دانند چطور به جمع دوستان نزدیک شوند. چند جمله ساده مانند «می‌تونم با شما بازی کنم؟» یا «این بازی رو چطور انجام می‌دید؟» را با او تمرین کنید تا در موقعیت واقعی بتواند به کار ببرد.
۷. کودک را تشویق کنید
کودک را از پیشرفت های کوچک تشویق کنید و به او توانایی باور کردن خودش را یاد بدهید.
۸. با دیگران مقایسه نکنید
مقایسه کودک با دوستانش ممکن است احساس ناکافی‌بودن را در کودک بیشتر کند. پیشرفت او را نسبت به قبلش بسنجید.
۹. برای موقعیت‌های اجتماعی هدف‌های کوچک تعیین کنید
به‌جای اینکه از کودک بخواهید در یک مهمانی با همه صحبت کند، یک هدف ساده انتخاب کنید، مثلاً سلام‌کردن به یک نفر یا چند دقیقه بازی با یک دوست.
۱۰. از تنفس آرام و منظم کمک بگیرید
به کودک آموزش دهید هنگام نگرانی چند نفس عمیق بکشد.
۱۱. برنامه روزانه منظمی داشته باشید
خواب کافی، زمان مشخص برای غذاخوردن، بازی و انجام تکالیف میتواند احساس امنیت کودک را افزایش دهد. داشتن برنامه نگرانی کودک را کمتر میکند.
۱۲. فرصت دوستی‌های دونفره را فراهم کنید
برای کودکی که از جمع‌های شلوغ میترسد، شروع ارتباط با یک دوست آشنا معمولاً آسان‌تر است.
۱۳. از فعالیتهای موردعلاقه کودک استفاده کنید
بازی، نقاشی، ساخت کاردستی، ورزش یا فعالیتهای هنری می‌توانند راهی برای شروع تعامل باشند. وقتی کودک در فعالیتی که دوست دارد شرکت میکند، احتمال برقراری ارتباط طبیعی با دیگران بیشتر است.
۱۴. به کودک اجازه انتخاب بدهید
به‌جای اجبار یک موقعیت، دو انتخاب مناسب در اختیار کودک قرار دهید. مثلاً بپرسید ترجیح می‌دهد ابتدا با یک دوست بازی کند یا فقط با او صحبت کند.
۱۵. افکار نگران‌کننده را بررسی کنید
گاهی کودک تصور میکند اگر اشتباه کند، همه به او می‌خندند یا دیگر کسی دوستش نخواهد داشت. با پرسیدن سؤال‌های ساده کمک کنید این فکرها را از او دور کنید.
۱۶. خودتان الگو باشید
کودک از واکنش والدین در موقعیت‌های اجتماعی یاد می‌گیرد. اگر شما هنگام صحبت با دیگران آرام باشید، او هم سعی میکند اینگونه رفتار کند.
۱۷. با معلم کودک همکاری کنید
اگر اضطراب در مدرسه بیشتر دیده میشود، معلم را در جریان شرایط کودک قرار دهید و او را از شرایط و کارهایی که کودک را مضطرب میکند مطلع کنید.
۱۸. از روش مواجهه تدریجی استفاده کنید
مواجهه تدریجی یعنی کودک به‌صورت برنامه‌ریزی‌شده موقعیتی روبه‌رو شود که از آن میترسد.
۱۹. برای بیان احساسات از ابزارهای تصویری کمک بگیرید
بعضی کودکان نمی‌توانند به‌راحتی درباره اضطراب خود صحبت کنند. استفاده از کارت‌های احساسات، نقاشی چهره‌ها برای مشخص‌کردن میزان نگرانی مفید است.
۲۰. از متخصص کمک بگیرید
اگر ترس کودک باعث نرفتن به مدرسه یا محدودی در فعالیت های روزمره شده است، بهتر است ارزیابی تخصصی انجام شود. روان‌شناس کودک میتواند علت اضطراب را بررسی کند و بر اساس شرایط کودک، برنامه درمانی مناسبی در نظر بگیرد.
جمع بندی
اضطراب اجتماعی در کودکان می تواند به شکل های متفاوتی دیده شود و دلایل متنوعی داشته باشد. ممکن است کودک فقط به دلیل تجربه ناخوشایند یا ترس و نگرانی، اضطراب اجتماعی داشته باشد. اضطراب در کودکان اوتیسم نیز به دلیل طیف اختلال اوتیسم نیز دیده میشود. والدین با شناخت نشانه‌ها، گوش‌دادن به نگرانی‌های کودک، فراهم‌کردن فرصت‌های ارتباطی کوچک و تشویق تلاش‌های او می‌توانند نقش مهمی در کاهش اضطراب داشته باشند.
