عقب ماندگی ذهنی نوعی اختلال است که منجر به کاهش مهارت‌های زندگی روزمره‌ی کودک می‌شود. این وضعیت که به دلیل نواقص در عملکرد ذهنی و مهارت‌های تطبیقی بروز می‌کند، می‌تواند از دوران کودکی آغاز شده و تا بزرگسالی ادامه یابد. دلایل بروز عقب‌ماندگی ذهنی متنوع بوده و شامل عوامل ژنتیکی، مشکلات دوران بارداری و تولد، و همچنین محیط زندگی می‌شود.

کودکانی که دارای کم توانی ذهنی هستند می‌توانند مهارت‌های جدید را بیاموزند اما سرعت پیشرفت آنها نسبت به کودکان سالم بسیار پایین‌تر می‌باشد. تاخیر ذهنی درجات مختلفی دارد که در ادامه به علائم آنها اشاره می‌نماییم.

عقب ماندگی ذهنی چیست ؟

عقب ماندگی ذهنی یا کم توانی ذهنی از سن زیر 18 سالگی آغاز می‌شود. این دسته از افراد قادر به انجام کارهایی که هم سن و سال‌هایشان می‌توانند به راحتی انجام دهند نیستند. امروزه دیگر اصطلاح «کم توانی ذهنی» جایگزین عبارت «عقب مانده ذهنی» شده است.

عقب ماندگی ذهنی چالشی است که بسیاری از افراد و خانواده‌ها را تحت تأثیر قرار می‌دهد. درک، پذیرش و حمایت از این افراد نقش بسیار مهمی در بهبود کیفیت زندگی آن‌ها دارد

انواع عقب ماندگی ذهنی

کم توانی ذهنی دارای انواع و سطوح مختلفی است و طبقه بندی عقب ماندگی ذهنی به چند دسته تقسیم بندی می شود که به شرح زیر می باشند :

کم توانایی ذهنی خفیف

این دسته از افراد رشد ذهنی کندتری را نسبت به هم‌سن و سالان خود تجربه می‌کنند و در یادگیری مهارت‌های زندگی و اجتماعی روند کندتری را طی می‌کنند.

کم توانایی ذهنی متوسط

 افراد مبتلا به کم توانی ذهنی نوع متوسط نسبت به نوع خفیف به پشتیبانی بیشتری نیاز دارند. اما این به این معنا نیست که نمی توانند از پس کاراهای خود بر آیند بلکه این دسته نیز با یادگیری آرام‌آرام می توانند زندگی نسبتاً مستقلی را تجربه کنند.

کم توانایی ذهنی شدید

این دسته از افراد رشد بسیار آرام تری نسبت به نوع های دیگر دارند و از مهارت ارتباطی قوی برخوردار نیستند. و به طور کامل حرف نمی‌زنند. حتی ممکن است متوجه کلام دیگران نشوند. این افراد نیز با تمرین مداوم و انجام فعالیت های روزمره زندگی شخصی خود را داشته باشند اما برای حضور در اجتماع و بین افراد دیگر باید تحت کنترل باشند.

کم توانایی عمیق

بیشتر کسانی که کم توانی ذهنی‌شان در سطح عمیق است به سندروم‌های مادرزاد دچار هستند. این افراد به صورت مستقل قادر به زندگی نیستند و وابستگی شدیدی به نظارت اطرافیان خود دارند. معمولا این دسته دارای مشکلات جسمی بوده و در برقراری ارتباط با دیگران ناتوانند.

در ادامه بخوانید : اختلال پنیک یا پانیک چیست؟ آیا قابل درمان هست؟

نشانه های عقب ماندگی ذهنی خفیف

علائم این ناتوانی می‌تواند در مراحل مختلف رشد و زندگی فرد ظاهر شود و شامل موارد زیر است:

مشکلات در یادگیری و آموزش

این افراد به طور معمول در مدرسه و در یادگیری مطالب جدید مشکل دارند و در یادگیری نسبت به هم سن و سال های خود سرعت پایین تری دارند.

مشکلات در توانایی‌های ارتباطی

ممکن است مشکلاتی در بیان نیازها، احساسات و ارتباط با دیگران داشته باشند. برخی افراد ممکن است تاخیر در گفتار و زبان نیز داشته باشند.

مشکلات در توانایی‌های اجتماعی

این افراد ممکن است در برقراری و حفظ روابط اجتماعی مشکل داشته باشند. یکی از علائم عقب ماندگی ذهنی خفیف این است در درک رفتارهای اجتماعی مناسب دچار مشکل شوند.

مشکلات در توانایی‌های روزمره

ممکن است در انجام کارهای روزانه مانند پوشیدن لباس، تغذیه، بهداشت شخصی و مدیریت مالی مشکلاتی داشته باشند.

مشکلات در تفکر و حل مسئله

ممکن است در تحلیل موقعیت‌ها، تصمیم‌گیری و حل مسائل روزمره دچار مشکل باشند.

مشکلات حرکتی و جسمانی

در برخی موارد، عقب‌ماندگی ذهنی ممکن است با ناتوانی‌های جسمانی و حرکتی همراه باشد

 علت عقب ماندگی ذهنی

هر زمان که چیزی در رشد طبیعی مغز اختلال ایجاد کند، ناتوانی ذهنی می تواند ایجاد شود. با این حال، یک علت خاص برای ناتوانی ذهنی را تنها می توان در حدود یک سوم موارد مشخص کرد.

• شرایط ژنتیک
• مشکلات دوران بارداری
• مشکلات در بدو تولد
• مشکلات پس از تولد
• فقرومحرومیت فرهنگی
• بیماری یا آسیب و محیط
• نحوه تشخیص عقب ماندگی ذهنی

تشخیص عقب ماندگی ، بر عهده رواشناس یا روانپزشک می باشد که میزان مهارت های فکری و اجتماعی بیمار که در حد کم یا متوسط است را ارزیابی می کند. که این ارزیابی سه مرحله دارد :

• مصاحبه با والدین
• مشاهدات کودک
• تست های استاندارد

و در طول دوره درمان تعدادی از پزشکان و متخصصان در این زمینه مداخله دارند مانند :

• روانشناسان
• گفتاردرمانی
• متخصص مغز و اعصاب کودکان
• فیزیوتراپیست ها

و همچنین ببینید : مهارت کنترل خشم در کودکان چگونه در آینده فرزندتان تاثیر دارد

 درمان عقب ماندگی ذهنی 

درمان عقب ماندگی ذهنی بستگی به نوع و شدت آن دارد. اگر علائم خفیف باشد ممکن است فقط با مصرف دارو محدود برای مدیریت علائم نیاز داشته باشید. برای درمان نوع شدیدتر، درمان قابل توجهی مورد نیاز است. داروها برای بهبود علائم استفاده می شوند، اما نمی توانند علت زمینه ای را درمان کنند. 

داروهایی که تجویز می شود عبارت اند از :

• داروهای ضد افسردگی
• داروهای ضداضطراب
• داروهای تثبیت کننده خلق و خو
• داروهای روان پریشی
• داروهای ضدصرع برای درمان تشنج

 

سخن آخر

عقب مانده ذهنی به وضعیتی اشاره دارد که در آن فرد دارای محدودیت‌های قابل‌توجهی در عملکرد فکری و رفتارهای تطبیقی باشد. این محدودیت‌ها معمولاً قبل از سن 18 سالگی بروز می‌کنند و می‌توانند تأثیرات گسترده‌ای بر زندگی فرد داشته باشند. درمان عقب‌ماندگی ذهنی شامل رویکردهای متنوعی بوده که هدف آنها بهبود کیفیت زندگی فرد را ممکن می کند.